Mərhəmətli və Bağışlayan Allahın adı ilə.
Mərhum Əllamə Cəfəri ilə bağlı belə bir tədbirin keçiriləcəyini eşidəndə mən çox sevindim.
Çünki elm, din, dini təbliğat və sənət sahəsində
olduqca dəyərli fəalliyyət göstərmiş o böyük insanın ölümündən sonra
bu günə qədər hələ onun şəxsiyyətinə layiq səviyyədə bir iş həyata keçirilməyib.
Bir qayda olaraq hər bir cəmiyyətdə böyük şəxsiyyətlərin vəfatından sonra onların adı, xatirəsi uca tutulur ki,
başqaları bu insanların elmi kimliyindən, varlıqlarının fiziki ölümlə yox olub aradan getməyən həqiqi mahiyyətindən bəhrələnə bilsin;
doğrudur, yaxşı olar ki, bu işlər elə onlar həyatda ikən görülsün, amma ən azından dünyadan köçəndən sonra yad olunurlar.
Allaha həmd olsun ki, bu ənənə bizim cəmiyyətimizdə də geniş yayılıb, amma bilmirəm nəyə görəsə,
Əllamə Cəfəriyə münasibətdə (Allah ona Behişti nəsib etsin!) biz bu geniş surətdə rəvac tapmış, həmişəki adətimizi yerinə yetirməmişik.
Elə buna görə də Əllamə Cəfəri ilə bağlı ayrıca bir konfrans keçiriləcəyini
və bu işin başında bir yandan təbrizlilərin, bir yandan Qumun din alimlərinin, bir yandan da yaradıcılığı
Əllamə Cəfərinin yaradıcılığı ilə əlaqəli olan teoloqların duracağını eşidəndə çox sevindim; həqiqətən də, lazımlı və yerində görülən bir işdir.
Əllamə Cəfərinin ən qabarıq xüsusiyyətlərindən biri onun kompleks şəkildə fəaliyyət göstərməsi idi;
yəni onun fəaliyyəti xüsusi bir sahə ilə məhdudlaşmırdı. Biz dini təhsil aldığımız dövrdə o həm fiqh, həm də fəlsəfə sahəsində işləyirdi.
Fiqh sahəsində Təbrizdə mərhum Amirza Rəzi Təbrizinin şagirdi idi. Mərhum Amirza Rəzi də Axundun şagirdi idi; mən Amirza Rəzini görmüşdüm;
Təbrizin bir nömrəli din alimi idi; müəyyən etapda Təbrizin bir nömrəli ruhanisi idi də.
Cənab Cəfəri gəncliyində onunla yaxınlıq edirdi, onun şagirdi idi, ondan dərs alırdı; özü bizə
mərhum Amirza Rəzi ilə bağlı başına gələn hadisələrdən danışırdı. Daha sonra isə Nəcəfə getmişdi.
Nəcəfdə də bir neçə il cənab Xoyidən, digər böyük din alimlərindən və səhv etmirəmsə, mərhum Şeyx Kazim Şirazidən dərs almışdı.
Bütün bunlar adamı fəqih edər dəə! Yəni bu səviyyədə alınan dərslərdən sonra elmi və dini məsələlərdə mütəxəssis olan insanlar
onun fəqih olduğunu hiss etmişdilər. Sonradan isə o, fəlsəfə sahəsində də işləməyə başlamışdı
və onun bir filosof kimi gözəçarpan cəhətlərindən biri də Qərb fəlsəfəsindəki görüşlərə diqqət yetirməsi idi.
Hələ gənc ikən biz Məşhəddə onunla görüşdüyümüz zaman Əllamə Cəfəri
o məsələlər – Hegel və sairin fikirləri barədə məlumatlı idi, onlardan danışırdı.
Halbuki o vaxt hələ bu şeylər bir o qədər də geniş yayılmamışdı, teoloji mərkəzlərdə
bunları yada salan, bilən, yaxud da maraqlanan yox idi.
1333, ya 34-cü il idi, Əllamə Cəfərini Məşhəddə gördüm; o vaxt biz yeniyetmə idik,
o isə Nəcəfdən yenicə qayıtmışdı. Məşhəddə bir qohumları var idi;
əmiləri Məşhəddə yaşayırdı və bəzi məsələlərlə əlaqədar (indi xırdalıqlarına varmağa lüzum yoxdur)
onun və qardaşlarının Məşhəddə, necə deyərlər, bir ayaq yeri, mülkiyyət hüququ var idi.
O, həmin məsələ ilə bağlı Məşhədə gəlmişdi və bir müddət idi ki (dəqiq yadımda deyil nə qədər) Məşhəddə idi.
Əllamə Cəfəri bizim oxuduğumuz Nəvvab mədrəsəsinə həmişə gəlib-gedər, oturub söhbət edərdi;
o şirin, ürəyəyatan nitqi, gözəl ləhcəsi ilə; onun hər işi bizim üçün cəlbedici idi.
Onun insan – dünya münasibətlərindən bəhs edən (və elə bu cür də adlanan) kitabının birinci cildi yenicə çapdan çıxmışdı
(Əllamə Cəfəri israrla tələb edirdi ki, o kitabın adına “İnsan və dünya” deyilməsin, “İnsan – dünya” deyilsin;
bunu xüsusilə vurğulayırdı; mən şəxsən özüm ondan eşitmişdim, deyirdi ki, “İnsan və dünya” deyil), həmin kitabı Nəvvab mədrəsəsinə gətirirdi, tələbələrdən bir qrupu toplaşırdı,
o da kitabdakı fikirlərini, nələri demək, hansı işləri həyata keçirmək istədiyini onlar üçün şərh edirdi.
Əlbəttə, onun şifahi elmi dili heç də asan deyildi; necə ki yazılı elmi nitqini də anlamaq bir o qədər asan deyildi.
Doğrudur, mən onun fəlsəfi görüşləri ilə bağlı nə isə deyə, fikir bildirə bilmərəm,
bunu onun elmi yaradıcılığı ilə daha yaxından tanış olan dostlarımız etsə, daha yaxşı olar, lakin onu deyə bilərəm ki, Əllamə Cəfəri fəlsəfə elmini çox gözəl bilirdi.
O, çox çalışqan bir insan idi. Cənab Cəfəri (Allah ona rəhmət etsin!) həqiqətən də, elə bir insan idi ki, geniş əhatə dairəsinə malik olan elm və fəlsəfənin heç bir sahəsi
onu digər sahələrdən uzaq salmırdı və bu, onun şəxsiyyətinin ən qabarıq cəhətlərindən biri idi. Təsəvvür edin ki, onun həm “Məsnəvi”yə şərhi var, həm də “Nəhcül-bəlağə”yə;
halbuki “Məsnəvi” ilə “Nəhcül-bəlağə” mahiyyətcə bir-birindən əsaslı surətdə fərqlənir. O əvvəlcə “Məsnəvi”yə,
sonra isə “Nəhcül-bəlağə”yə müfəssəl bir şərh yazaraq geniş ictimaiyyətə təqdim etmişdi.
Əllamə Cəfəri ədəbi cəhətdən, sənət baxımından da bu cür idi; o, ruhən bir sənət adamı idi, bir sənətkar idi.
Yadımdadır, inqilabın əvvəllərində həftədə bir dəfə, iki həftədən bir kiçik bir toplantı təşkil olunurdu,
mən də çoxsaylı problemlərim olduğuna baxmayaraq, həmin toplantılarda iştirak etməyə çalışırdım.
Əllamə Cəfəri Tehranda təşkil olunan o toplantılarda daim iştirak edirdi; orada şeirlər oxunurdu,
bəzən çətin başa düşülən şeirlər də oxunurdu, amma Əllamə Cəfəri çətin anlaşılan şeirlərin dilinə
o qədər yaxşı bələd idi, poeziyadan o qədər yaxşı başı çıxırdı ki, mən ona təəccüblənirdim.
Adətən yaxşı hafizəsi olan insanlar dərin düşüncəyə sahib olmur; düşüncəsi dərin olanların da hafizəsi yaxşı olmur;
deyilənə görə, bu iki şey bir-biri ilə uyğun gəlmir. Cənab Cəfəri bu fikrin yanlış olduğunu sübut etmişdi;
yəni güclü zəkaya sahib olan, mütəfəkkir bir insan idi, eyni zamanda qeyri-adi bir hafizəyə malik idi; yəni onun, doğrudan da, heyrətamiz bir hafizəsi var idi.
Bir dəfə mərhum Əllamə Cəfəri və başqa 3 dostumuzla
Məşhədin yaylaqlarında piyada gəzintiyə çıxmışdıq (5 nəfər idik;
o dostlarımızdan biri sağdır, qalan 3 nəfər, o cümlədən mərhum Əllamə Cəfəri dünyadan köçüb),
Məşhədin yaylaqlarında, o dağlarda piyada gəzişib söhbət edirdik; cənab Cəfəri o qədər xoşsöhbət,
maraqlı bir müsahib, hər bir sahədə məlumatlı bir insan idi ki,
yolun uzunluğunu hiss etməyə imkan vermirdi;
o cümlədən hafizəsi də heyrət doğururdu. Hansısa şeirdən misal gətirirdin, ardını o deyirdi.
Yadımdadır, söhbət Mənuçehridən düşdü, mən onun qəsidəsindən bir misra misal gətirib dedim:
“Hanı mənim yelqanadlı dəvəm?” O, qəsidəni əvvəldən axıra qədər oxumağa başladı; əzbərdən!
Yəni o, bu cür idi; xariqüladə hafizəsi var idi. Yəni o, bu cür idi; xariqüladə hafizəsi var idi.
Əllamə Cəfərinin özünəməxsus cəhətlərindən biri də İslam təlimlərinin təbliği
və genişləndirilməsi işində böyük məsuliyyət hiss etməsi idi. O, bacarıqlı bir natiq idi,
şirin danışıq tərzi, bəlağətli də dili var idi.
Yadımdadır, hələ inqilabdan əvvəl onu məclislərə dəvət edirdilər; o zaman biz Məşhəddə idik. Bəzən Məşhəddə xüsusi məclislərə dəvət olunanda
Tehrandan gəlirdi. İnqilabdan sonra da həm Tehranın özündə, həm də başqa yerlərdə
onu gənclər, tələbə və müəllimlər, alimlər, ümumi kütlə qarşısında çıxış etmək üçün
saysız-hesabsız görüşlərə dəvət edirdilər; dini təlimlərin təbliği sahəsində geniş şəkildə fəaliyyət göstərirdi.
Yəni Əllamə Cəfərinin elmi səviyyəsi, elmi və intellektual baxımdan tutduğu yüksək mövqe onun sadə auditoriyanın düşüncə və dərki səviyyəsində çıxışlar etməsinə mane olmurdu.
Əllamə Cəfəriyə xas xüsusiyyətlərdən biri də (o insanda müsbət keyfiyyətlər, həqiqətən də, çox idi)
onun dini təəssübkeşliyi idi. O, dini məsələlərə
çox böyük təəssübkeşliklə yanaşırdı, dini prinsiplərə həddən artıq bağlı idi və bəzilərinin danışığında və fikirlərində özünü büruzə verən sapmalara qarşı son dərəcə həssas idi, bu kimi hallara açıq şəkildə reaksiya verirdi.
Onunla düşmənçilik edənlər çox idi, hətta ona xəyanət də etdilər, amma buna baxmayaraq, Əllamə Cəfəri bu meydanda
möhkəm dayanmışdı. Cənab Cəfəri (Yeri Behişt olsun!) həqiqətən də, görkəmli bir şəxsiyyət idi.
O həm də səbirli bir insan idi. Bütün bu zərif mənəvi keyfiyyətləri ilə
səbirli bir xarakterə malik idi. Başına müsibətlər gəldi, qız övladı, həmçinin xanımı vəfat etdi;
yəni həyatında bu cür çətinliklərlə də üzləşdi, amma yenə də möhkəm durdu. Güclü, səbirli və mübariz bir insan idi.
Ümidvaram ki, Allah-taala sizə onun fikir və görüşləri üzərində işləmək üçün
mənəvi dəstək olacaq, inşallah. Qərblilər öz görkəmli şəxsiyyətlərini, mütəfəkkirlərini
heç vaxt diqqətdən kənar qoymurlar, biz bunu onlardan öyrənməliyik. Özü də təkcə həmin şəxslərin bioqrafiyasını yazmaqla kifayətlənmirlər,
onların görüşlərinə müxtəlif aspektlərdən yanaşaraq daim diqqətdə saxlayırlar;
onlar haqda çoxsaylı kitablar yazır, tədqiq edirlər; bəziləri tənqid edir, qarşı çıxır,
bəziləri isə dəstəkləyir, istinad edirlər. Biz də öz böyük mütəfəkkirlərimiz, o cümlədən mərhum Əllamə Cəfəri ilə bağlı bu səpkidə işlər görməliyik.
Ümidvaram ki, inşallah, sizin təşkil etdiyiniz bu anım tədbiri
bu işə, bu hərəkata start verməyə, cənab Cəfərinin özünə və görüşlərinə qarşı diqqət və marağı artırmağa müvəffəq olacaq.
Hər halda, mən həm konfransın təşkilatçıları olan siz möhtərəm cənablara,
həm təbrizlilərə, həm də Qum və Tehranın görkəmli ruhanilərinə təşəkkürümü bildirirəm.
Bu işin təşkilinə əmək verən hər kəsə təşəkkür edirəm.
Allahın salamı, rəhməti və bərəkəti nəsibiniz olsun.