بسم‌االله‌الرّحمن‌الرّحيم
خيلي جلسه‌ي مطلوب و شيرين و ان‌شاءالله پُرفايده‌اي بود جلسه‌ي امشب ما
اوّلاً شعرهاي خوبي شنيديم و اميدوار شديم به حرکت پيش‌رونده‌ي شعر فارسي در کشورمان
ثانياً از نقاط مختلف کشور شعرائي حضور داشتند و متنوّع و گوناگون
با سليقه‌ها، با نگاه‌ها، با خاستگاه‌هاي گوناگون، شعر سروده بودند. و تقريباً همه‌ي آنچه خوانده شد خوب بود
اينها همه خوشحال‌کننده و اميدوارکننده است
شعر، يک ثروت ملّي است؛ همه‌ي انواع شعر -غزل، قصيده، رباعي
قطعه، مثنوي يا انواع شعرهاي به‌اصطلاح نوع قديمي يا حتّي شعرهاي نيمايي
اينها همه ثروت است، ثروت ملّي است؛ اينکه اين ثروت در چه راهي بنا است مصرف بشود، مهم است
سعي‌اي در کشور وجود داشت و الان هم وجود دارد که اين ثروت در خدمت مفاهيم
و عناويني غير از آنچه انقلاب به ما داد و ارائه کرد و تثبيت کرد، به راه بيفتد؛ اين سعي وجود دارد
از اوّل انقلاب هم البتّه وجود داشت. علّت هم اين است که قبل از انقلاب شعراي خوبي داشتيم؛ شعراي بزرگي داشتيم
که در انواع مختلف شعر، در کيفيّت‌هاي گوناگون و در درجات مختلف شعر ميگفتند
لکن آنچه در ميان آن شعرها به درد اين ملّت ميخورد، زياد نبود، کم بود
چه شعر قديمي -و به قول آقايان، کلاسيک- و چه شعرهاي نو
خب ما در محيط ادبيِ آن روز بوديم، ميديديم
کساني بودند، شعر ميگفتند، شعر نو ميگفتند، داعيه‌ي نوگرايي و نوانديشي هم داشتند، امّا در واقع
هيچ خدمتي به پيشرفت کشور و تجدّد واقعي و صحيح کشور نميکردند
خيلي از همانهايي که شعر نو ميگفتند و افتخار ميکردند و پُز اين را ميدادند که در خدمت مفاهيم نو هستند
در دستگاه‌هاي دربار و وابستگان دربار و مانند اينها نوکري ميکردند
يعني] نميشود گفت آنجا همکاري ميکردند؛ به‌معناي واقعي کلمه نوکري ميکردند؛ خب ما بعضي‌هايشان را از نزديک مي‌شناختيم
بعضي‌ها را هم دورادور؛ هم کارهايشان را ميديديم، هم مي‌شناختيم. شعر در خدمت مفاهيم انقلاب نبود
شعر در خدمت مفاهيم آگاهي و بيداري کشور نبود؛ نه اينکه هيچ نبود، کم بود، خيلي کم بود؛ نسبت به آنچه بايد ميبود، کم بود
آن چيزهايي هم که بود، جوري نبود که عامّه‌ي مردم و طبقه‌ي محتاجِ راهنمايي و راهبري از آن استفاده کنند
شما ملاحظه کنيد در بين شعراي نوپردازِ آن روز -آن تراز اوّل‌هايشان و بالاهايشان
آن که شعرش مثلاً در خدمت اين‌جور مفاهيم بود، بيشتر از همه اخوان بود
منتها شعر اخوان شعري است که خيلي‌ها از آن اصلاً چيزي درست نميفهميدند؛ آنچنان رمزي و نمادين
حرف ميزد که خيلي‌ها نميفهميدند؛ بله، بعضي‌ها که وارد بودند و با اين زبان آشنا بودند ميفهميدند
بعضي‌هاي ديگر [از شعرا] هم که اصلاً در اين وادي‌ها نبودند و وارد نبودند، در خدمت مفاهيم ديگري بودند
شعراي کلاسيک هم همين‌جور. البتّه گوشه‌ و کنار شعرائي که براي مسائل مذهبي شعر بگويند يا
براي مسائل انقلابي شعر بگويند بودند، امّا خيلي کم؛ شعر در خدمت مفاهيم پيش‌برنده‌ي کشور و بصيرت‌افزايي کشور نبود
بعد از انقلاب آن روال به‌هم خورد؛ جواناني پيدا شدند، افراد صاحب‌همّتي پيدا شدند
همين جوانهايي که بعد بحمدالله جايگاه‌هاي شعري بالاتري هم پيدا کردند -مثل مرحوم حسيني، مثل همين مرحوم قيصر امين‌پور
يا آقاي علي معلّم که [ايشان] نيستند در جلسه‌ي ما و بعضي‌هاي ديگر که اينها آن جوانهاي اوّل کار انقلاب بودند
و بعضي‌هاي ديگر که اينها آن جوانهاي اوّل کار انقلاب بودند- حقيقتاً خدمت کردند؛ يعني انقلاب را وارد يک مقوله‌ي جديدي کردند
امثال اينها واقعاً خدمت کردند؛ تعداد محدودي بودند لکن روزبه‌روز اين دايره وسيع‌تر شد
البتّه بنده ميبينم گاهي آثار شعري ديگري را که در خدمت مفاهيم ديگر است
حالا در بعضي عناد نسبت به مفاهيم اسلامي و انقلابي هم هست، در بعضي نه، عنادي نيست
که گاهي مي‌آيند و مي‌آورند براي ما شعرها را، نگاه ميکنم ميبينم
لکن امروز در سطح عمومي کشور، غلبه با شعري است که باب انقلاب است
حالا يا مفاهيم مذهبي است يا مفاهيم انقلابي است يا مفاهيم مربوط به دفاع مقدّس و مسائل اين‌جوري است
انواع و اقسام شعرها. امروز اين ثروت خوشبختانه در اين جهت دارد به کار مي‌افتد
تا چند سال قبل از اين مايه‌ي شعري بود، [امّا] رتبه‌ي شعري کم بود، بالا نبود
خوشبختانه رتبه‌ي شعري هم پيش رفته، بالا رفته؛ انسان اين را مشاهده ميکند از شعرهايي که ميخوانند
خب، بنده گاهي اوقات آن اوايل در همين جلسه‌ي نيمه‌ي ماه رمضان -که خب چندين سال است ديگر
شايد سي سال مثلاً يا بيشتر يا کمتر- مي‌شنفتم، گوش ميکردم امّا واقعاً حرص ميخوردم
از شعري که خوانده ميشد؛ چون ميديدم سطح شعرها، سطح مناسب و مطلوبي نيست
حالا نه! واقعاً هرکدام از اين دوستان که شعر ميخوانند، آدم احساس افتخار ميکند
احساس ميکند که الحمدلله کار دارد پيش ميرود؛ يعني شعر -خود اين مايه‌ي روينده و بالنده و پيش‌رونده
همين‌طور مدام دارد ميبالد و پيش ميرود؛ شعر اين‌جوري است، يعني هنر اين‌جوري است؛ خيلي از حقايق اين‌جوري است‌
که بمرور زمان در داخل کشور اگر روي آن کار بشود، همين‌جور است؛ مثل يک درختي که روزبه‌روز بالندگي آن بيشتر ميشود
اگر برسند به اين درخت، در جاي خود مراعات بشود، مراقبت بشود، آبياري بشود، هَرَس بشود و امثال اينها، اين روزبه‌روز
رشد پيدا ميکند و منافع او و ميوه‌دهي او بيشتر ميشود. اين حالت الان در شعر کشور خوشبختانه وجود دارد
بنابراين اين دو خصوصيّت هست؛ هم شعر -يعني اين ثروت عظيم انساني- بالنّسبه‌ي به بخشهاي ديگر
در خدمت مفاهيم خوب است؛ هم همين [شعري] که در خدمت اين مفاهيم است، سطحش سطح بالايي است
سطح خوبي است و رو به رشد است و رو به پيش‌تر رفتن است؛ اين دو نکته وجود دارد
منتها من ميخواهم عرض بکنم در اين زمينه‌ها، توقّف و احساس به‌منزل‌رسيدگي سمّ مهلک است
هرکدام از شما آقايان، همانهايي که شعرهايتان خيلي خوب است و آدم لذّت ميبرد
همانها اگر احساس کردند که رسيدند به آن ايستگاه آخر و ديگر بعدش چيزي نيست، قطعاً
توقّف ميکنند و سقوط ميکنند و نزول ميکنند. علاوه بر اينکه اين [احساس] خطا هم هست؛ يعني الان در اين جمع حاضر
فرض کنيم حالا غربالگري کرديم و يکي شد در درجه‌ي اوّل؛ همان که در بين جمع حاضر در درجه‌ي اوّل است
در عالم شعر در درجه‌ي اوّل نيست؛ يعني بالاخره فاصله‌اش تا سعدي و حافظ و فردوسي و جامي و مانند اينها فاصله‌ي
قابل توجّهي است و بايد برسد به آنها؛ [البتّه] از آنها هم بالاتر ميشود رفت؛ اين‌جور نيست که حافظ، منتهاي
حدّ شعر باشد؛ نه، بالاتر هم ميشود رفت؛ هم در استفاده‌ي از تعبيرات و
گستره‌ي واژگاني مناسب در شعر، هم در مضمون‌يابي؛ مضمون‌يابي مثل آنچه‌ آدم
مثلاً فرض بفرماييد در شعر صائب ميبيند، در شعر کليم ميبيند، در شعر حزين ميبيند، بيش از همه در شعر بيدل ميبيند
بالاخره در اين زمينه‌ها خيلي زياد بايد کار بشود و ميشود کرد و اين درخت
توانايي و استعداد و ظرفيّت بالندگي خيلي بيش از اينها را دارد
پس اين را ميخواهيم عرض بکنيم که دوستاني که بحمدالله در حدّي هستند که شعر آنها تحسين انسان را برمي‌انگيزد
خيال نکنند که «خب ديگر، رسيديم، الحمدلله، تمام شد»؛ نخير، بايد هنوز تلاش کنند، بايد کار کنند، بايد پيش بروند
ما هنوز در عالم شعر، در دوره‌ي قبل از دوره‌ي کنوني کساني را مي‌شناسيم
که از لحاظ مايه‌هاي شعري، به‌طور محسوس سطح کاملاً بالاتري از شعراي خوب امروز داشتند
يعني واقعاً کساني بودند که مثلاً در غزل، سطح واقعاً بالاتري داشتند. حالا کار به محتوا نداريم
محتواها ممکن است مورد قبول ما نباشد امّا از لحاظ شکل غزلي [سطح بالاتري داشتند]؛ فرض کنيد اميري فيروزکوهي يا رهي معيّري يا
تا همين اواخر، مرحوم قهرمان يا قدسي يا بعضي‌هاي ديگر؛ اينها از لحاظ شعري يک سطح بالايي داشتند
نميشود از اينها گذشت. در شعر نو هم همين‌جور؛ در شعر نو هم کساني بودند که خب واقعاً برجسته و ممتاز بودند
حالا آنهايي که ما مي‌شناختيم و بنده مي‌شناختم مثل مرحوم اخوان و امثال اينها
علي‌ايّ‌حال، پس بايد جلو رفت و توقّف جايز نيست. اين يک نکته است
شعر را هرچه ميتوانيد دقّت کنيد، هم براي مضمون‌يابي‌اش، هم براي پيراستن الفاظش
هم براي کشاندن بيشتر به سمت مفاهيم مورد نياز امروز؛ اين مفاهيم را پيدا کنيد
انصافاً ما ايراني‌ها در گزارش حقايق و حوادث و شخصيّت‌هاي خودمان، آدمهاي تنبلي هستيم؛ واقعاً اين‌جوري است
حالا البتّه اين درخور تحقيق آقايان جامعه‌شناس است که تحقيق کنند ببينند آيا اين تنبلي يک خصوصيّت ملّي ما است
يا در طول زمان بر ما تحميل شده؟ ما درباره‌ي شخصيّت‌هايمان [کار نميکنيم]. حالا مثلاً فرض کنيد امام بزرگوار ما
يک شخصيّت درجه‌ي يک است ديگر؛ يعني هيچ کسي -چه دوست، چه دشمن- مثلاً درباره‌ي شخصيّت امام ترديد ندارد
و عظمت اين شخصيّت را کسي ترديد نميکند. ممکن است يکي [او را] قبول نداشته باشد، امّا عظمت او را قبول دارد
حالا ما درباره‌ي اين شخصيّت عظيمي که در زمان ما بود و قريب سي‌سال از درگذشت او ميگذرد، چند جلد کتاب نوشته‌ايم
واقعاً فکر کنيد ببينيد ما چند کتاب درباره‌ي امام نوشته‌ايم
اين را مقايسه کنيد با تعداد کتابهايي که مثلاً درباره‌ي آبراهام لينکلن در آمريکا نوشته شده
من در يک گزارشي خواندم که [اگر] تعداد کتابهايي که براي آبراهام لينکلن نوشته شده روي هم بچينند
يک ستون ده متري درست ميشود؛ يک چنين‌ چيزي
حالا آبراهام لينکلن يک عنواني دارد -اگرچه عقيده‌ي بنده اين است که آن عنوان، دروغ است؛ اين‌که ميگويند ايشان
عامل] آزادي بردگان و مانند اينها است، حرف مفتي است، حرف واقعي نيست؛ [امّا] حالا اين‌جوري عنوان شده
لکن درباره‌ي رؤساي جمهور معمولي آمريکا مثل آيزنهاور، مثل ديگران، گاهي هزار جلد کتاب نوشته شده
شوخي است؟ شما ببينيد درباره‌ي امام خميني ما چند جلد کتاب نوشته‌ايم؟ اين‌جوري است قضيّه
ما در اين زمينه‌ها عقب هستيم؛ [البتّه] ما ايراني‌ها عقب هستيم، وَالّا در کشورهاي عربي هم من ديده‌ام
درباره‌ي حوادثي که اتّفاق مي‌افتد، بلافاصله کتاب نوشته ميشود؛ بلافاصله تحليل، کتاب سياسي و ازاين‌قبيل مينويسند
از ابعاد مختلف، از جوانب مختلف، سلايق مختلف، موافق، مخالف
تحليل ميکنند و مانند اينها؛ ما در اين زمينه‌ها انصافاً عقب هستيم. درباره‌ي شعر هم همين‌جور است
حالا فرض کنيد که همين قضاياي شام، همين قضاياي مدافعين حرم
خب جا دارد که درباره‌ي اين، مثلاً صدها شعر گفته بشود
يا فرض کنيد قضاياي عراق؛ قضاياي عراق خيلي قضاياي مهمّي است
البتّه آن را شايد يک مقداري آدم بتواند حق بدهد به مردم، [چون] اغلب مردم ما از
حقيقت قضيّه‌ي عراق و آنچه در عراق پيش آمد -کاري که آمريکايي‌ها ميخواستند در عراق بکنند و چطوري سرشان به سنگ خورد
و چه عواملي اين حالت را به وجود آورد- قاعدتاً خبر ندارند
امّا خب واقعاً يک قضيّه‌ي عجيبي است قضيّه‌ي کشور عراق؛ کشور عراقِ صدّام حسين
تبديل بشود به کشور عراق شهيد حکيم! اصلاً شما ببينيد اين فاصله چقدر است
اصلاً قابل تصوّر نيست اين فاصله؛ اين، اتّفاق افتاده. خب درباره‌ي اين صدها بلکه هزارها شعر بايد گفت، بايد منظومه گفته بشود
امروز يکي از آقايان يک منظومه‌اي گفته بودند، آوردند من نگاه کردم، ديدم؛ حالا يادم نيست منظومه‌ي چه بود، [به نظرم] چهارپاره بود؛ منظومه بود
يکي از کارهاي نکرده‌ي ما منظومه‌سازي است. يک موضوعي را در نظر بگيريد، يک منظومه برايش بسازيد
کمااينکه اين کار را شعراي گذشته‌ي ما انجام دادند. يکي از کارهاي جالب مرحوم اميري فيروزکوهي منظومه‌سازي بود
ايشان سه ‌جور شعر داشت، سه شيوه، سه سبک: غزل داشت، [اين] يک سبک
سبک هنديِ زيباي شيواي مثلاً پُرمضمون؛ بعد قصيده داشت به سبک خاقاني
قصيده‌ي اميري فيروزکوهي را کسي نگاه کند، گاهي ‌اوقات ممکن است اشتباه کند با خاقاني
واقعاً به سبک قصائد خاقاني- و منظومه داشت خارج از هر دوي اين سبکها؛ سبکهاي نو
فرض کنيد درباره‌ي درختي در سيمين‌دشت -محلّ ملکي که در شمال داشتند
مثلاً يک درختي آنجا بوده- يک منظومه گفته بود؛ يعني اين کارها بوده در گذشته. يا همين مرحوم آقاي الهي قمشه‌اي
اين نغمه‌ي حسيني او يک منظومه است، نغمه‌ي حسيني را ايشان براي همين پسرش حسين آقا
که حالاها مطرح است- گفته. خود مرحوم آقاي الهي براي من شخصاً تعريف کرد اين قضيّه را که اين بچّه مريض بود و
ايشان قطع اميد کرده بودند از اينکه اين بچّه که شيرخواره بوده، زنده بماند؛ نذر ميکند که اگر اين بچّه زنده بماند
ايشان يک منظومه‌اي بگويد درباره‌ي امام حسين
گفت مشغول فکر شدم، ديدم بچّه‌ام داشت ميمرد، بچّه در آن ساعتهاي آخر بود و داشت از بين ميرفت، ميمرد
براي اينکه مادرش نبيند جان کندن بچّه را
به او گفتم برود بالاي پشت بام؛ گفتم برو بالا‌ي پشت بام، سرت را برهنه کن، دعا کن، فلان کن
به اين بهانه خواستم از بالاي سر بچّه دورش کنم که جان‌ کندن بچّه را نبيند امّا خودم اين نذر به ذهنم رسيد که اگر اين بچّه خوب شد
من يک منظومه‌اي بگويم درباره‌ي امام حسين
بعد شروع کردم فکر کردن که بله مثلاً از کجا شروع ميکنم، چه‌جوري ميگويم و ازاين‌قبيل
همين‌طور ذرّه ذرّه در ذهنم [ميگفتم] که ناگهان رسيدم به علي‌اصغر و تشنگي علي اصغر
ناگهان به ذهنم آمد که اين بچّه سه چهار روز است به دستور دکتر، نه آب خورده، نه شير؛ دکتر گفته بوده
آب و شير براي اين [بچّه] ضرر دارد، اگر بخورد ميميرد؛ گفتم با خودم اين بچّه تشنه است، اينکه دارد ميميرد
بگذار من آب به او بدهم [بعد] بميرد؛ ديگر حالا که دارد ميميرد، اقلّاً تشنه نميرد
ميگفت بلند شدم آب آوردم و با قاشق چايخوري ذرّه ذرّه آب ريختم لاي لبهاي اين بچّه
دو سه بار که اين کار را کردم، ديدم چشمهايش وا شد؛ بيشتر آب به او دادم، شروع کرد گريه کردن
رفتم دمِ راه‌پلّه، مادرش را صدا کردم گفتم که بيا بچّه‌ات شير ميخواهد
گفت مادره فکر کرد بچّه مُرده، من با اين زبان دارم ميگويم که «بيا بچّه‌ات را شير بده
آمد پايين ديد نه، بچّه دارد گريه ميکند و شير ميخواست، بنا کرد شير دادن؛ گفت بچّه خوب شد
البتّه اين داستان را ايشان در همان مقدّمه‌ي نغمه‌ي حسيني ذکر کرده‌
آنچه ايشان به من گفت و حالا نقل کردم با آنچه در مقدّمه‌ي نغمه‌ي حسيني است اندکي تفاوت دارد
در [ورق] دفتر نام و نشان نامْ حسين آمدش از آسمان
اين حسين الهي [قمشه‌اي] که برنامه اجرا ميکند همين است؛ اين بچّه مال اين [ماجرا] است
در [ورق] دفتر نام و نشان نامْ حسين آمدش از آسمان
غرض خب، نغمه‌ي حسيني را گفته ايشان، و يکي از بهترين شعرهاي آقاي الهي قمشه‌اي همين نغمه‌ي حسيني است
يعني جزو بهترين شعرهاي آقاي الهي، همين منظومه‌ي نغمه‌ي حسيني است. خب ما منظومه نداريم
يکي از دوستان تذکّر دادند به من که از جمله‌ي چيزهايي که ما نداريم -به قول ايشان- ژانر هجو است
حالا اين کلمات فرنگي هم اين‌قدر رايج شده که بدون آن کأنّه آدم نميفهمد
رشته‌ي هجو. پيغمبر به حسّان‌بن‌ثابت گفت که هجوشان کن اينها را
او ‌هم بنا کرد هجو کردن. [شما هم] هجو کنيد؛ خب رقص شمشير ميکند! اين جاهليّت مدرن
با جاهليّت قبيله‌اي کنار هم قرار گرفته‌اند! از اين بهتر
منظره از اين زيباتر! اين را در شعر هجو کنيد. هزار شعر درباره‌ي اين ميشود گفت مثلاً فرض کنيد
حالا هجو يک مسئله‌ است، طنز هم يک مسئله‌ي ديگر است که خب البتّه طنز خوشبختانه هست و
امشب هم که هم آقا خواندند، هم آقاي ناصر فيض بودند که نخواندند و ديگران
الحمدلله از لحاظ طنز بد نيست؛ يواش يواش پيشرفتهايي کرده‌ايم؛ منتها هجو جايش خالي است
بايد هجو بشوند اينها که يک کارهايي گاهي ميکنند. اينکه بيايند مثلاً فرض کنيد
کشوري مثل عربستان سعودي را بکنند [فلان‌کاره‌ي] کميسيون حقوق بشر سازمان ملل! ديگر از اين
جالب‌تر چيزي نيست! واقعاً جاي هجو دارد، حيف است که هجو نشود
واقعاً [اگر] يک چنين چيزي هجو نشود حيف است، از دست ميرود
اين هم اين است. ان‌شاءاالله که خداوند همه‌ي شماها را موفّق بدارد؛ ديگر شد ساعت ۱۲، خداحافظ