مقدّمه: فضیلت و اهمّیت حج

حج در اصطلاح شرع مقدّس، مجموعه‌ای از مناسک خاص است که یکی از ارکان زیربنایی اسلام به شمار می‌آید، چنان که در روایتی از حضرت امام باقر [علیه‌السّلام] آمده است: «بُنِی اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ عَلَی اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّکَاةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلْوَلاَیة»[1]؛ «اسلام بر پنج پایه بنا شده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت.»

حج خواه حجّ واجب باشد یا مستحب، فضیلت و پاداش فراوان دارد و از پیامبر اعظم و اهل‌بیت مطهّر آن حضرت [‌علیهم السلام] روایات بسیاری در فضیلت حج وارد شده است. امام صادق [علیه السّلام] میفرمایند: «الْحَاجُّ وَ الْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ إِنْ سَأَلُوهُ أَعْطَاهُمْ وَ إِنْ دَعَوْهُ أَجَابَهُمْ وَ إِنْ شَفَعُوا شَفَّعَهُمْ وَ إِنْ سَکَتُوا ابْتَدَأَهُمْ وَ یعَوَّضُونَ بِالدِّرْهَمِ أَلْفَ أَلْفِ دِرْهَمٍ.»[2]؛ «حج‌گزاران و عمره‌گزاران، مهمان خدا هستند. اگر از خدا چیزی بخواهند به آنان عطا کند، اگر او را فراخوانند آنها را اجابت کند، اگر از کسی شفاعت کنند، شفاعت آنها را می‌پذیرد، اگر ساکت بمانند، خداوند خود (بدون درخواست) به آنان عطا می‌نماید و در ازای یک درهم (که در حج یاعمره هزینه کنند)، یک میلیون درهم به آنان می‌دهد.»

حج، از مهمترین واجبات دینی و از ارکان شریعت اسلامی و فریضه‌ای بی‌مانند می باشد؛ گویی همه‌ی جوانب مهمّ فردی و اجتماعی، و زمینی و آسمانی، و تاریخی و جهانیِ دین، قرار است در آن مرور شود. معنویّت در آن هست، ولی بدون انزوا و گوشه‌نشینی و خلوت‌گزینی. اجتماع در آن هست، ولی به دور از درگیری و بدگویی و بدخواهی. از سویی حظّ روحی از مناجات و ابتهال و ذکر الهی، و از سویِ دیگر پیوند، اُنس و ارتباط مردمی. حاجی با یک چشم، پیوند دیرین خود با تاریخ ـ با ابراهیم و اسماعیل و هاجر، با رسول خدا در هنگام ورود پیروزمندانه به مسجدالحرام، و با خیل مؤمنان صدر اوّل ـ را مینگرد و با چشمی دیگر، انبوه مؤمنان هم‌روزگار خود را که هر کدام می توانند دستی برای همیاری و اعتصام جمعی به حبل‌الله باشند.

تدبّر و اندیشیدن در پدیده‌ی حج، حج‌گزار را به این باور قطعی می رساند که بسیاری از آرمانها و آرزوهای دین برای بشریّت، بدون هم‌افزایی و همدلی و همکاری مجموعه‌ی دین‌داران، به بار نمی‌نشیند، و با پیدایش این همدلی و همکاری، کید معاندان و دشمنان، مشکل مهمّی بر سر این راه پدید نمی‌آورد.

استفتائات متفرّقه

س144- اخیراً طی توافقی که سازمان حج و زیارت با بانک ملّی ایران به عمل آورده، متقاضیان حجّ تمتّع با مراجعه‌ی به بانک، مبلغ یک میلیون تومان به صورت قرارداد مضاربه ای به حسابی به نام خود در بانک ملّی واریز و فیش آن را دریافت می کنند؛ این پول تا هنگام تشرّف به نام واریزکننده در حساب شخصی او باقی می ماند و طبق قرارداد مکتوب، مبلغی به دارنده‌ی حساب، در پایان هر سال سود مضاربه تعلّق می گیرد. سازمان حج برای کسانی که زودتر ثبت نام کرده اند اولویت قائل شده و پس از حدود سه سال، نوبت اشخاص را اعلام و در صورت تمایل، آنها را به حج اعزام می کند. زمان اعزام که فرارسید، واریزکننده، پولی را که در حساب مضاربه ای خود دارد، از بانک دریافت و همراه با بقیّه‌ی هزینه ها به حساب حج و زیارت واریز می کند و به حج مشرّف می شود. با عنایت به اینکه قرارداد کتبی است و گفتگویی بین صاحب پول و بانک رد و بدل نمی شود، مبلغ درصدی که صاحب مال به عنوان منفعت مضاربه دریافت می کند، چه صورتی دارد؟

ج: عملیات بانکی به صورت قرارداد کتبی به‌ نحو یاد شده بی اشکال است و سود حاصل از مضاربه برای سپرده گذار حلال است و اصل سپرده اگر از درآمد کسب غیر مخمّس بوده خمس دارد و سود حاصل اگر پیش از سال عزیمت به سفر حج قابل وصول نبوده، جزو درآمد سال وصول است، که اگر در همان سال به حساب هزینه‌ی سفر حج واریز شود خمس ندارد.

س145- سنگ‌فرش مسجدالحرام با آب قلیل تطهیر می شود. آیا سجده بر سنگ ‌فرش مسجد صحیح است؟

ج: معمولاً نجس بودن تمام نقاط مسجد احراز نمی شود و بررسی و تحقیق لازم نیست و سجده بر سنگ‌فرش آن صحیح است.

س146- هنگامی که مسجد‌الحرام بر اثر خون یا ادرار یا نجاست دیگر نجس می شود، کارگران برای تطهیر آن روشی را به کار می برند که به نظر ما پاک‌کننده نیست؛ در این حالت، نمازی که بر زمین مسجد‌الحرام - مرطوب یا غیر مرطوب - خوانده شود، چه حکمی دارد؟

ج: تا زمانی که به نجاست محلّ سجده یقین ندارید، نماز صحیح است.

س147- آیا اقامه‌ی نماز جماعت به شکل دایره‌ای دور کعبه ـ با رعایت سایر شرایط ـ صحیح و مُجزی است؟

ج: نماز کسی که پشت سر امام یا یکی از دو طرف او بایستد، صحیح است و بنا بر احتیاط مستحب، کسی که یکی از دو طرف امام ایستاده باید فاصله‌ی میان امام جماعت و کعبه را رعایت کند و از امام به کعبه نزدیک‌تر نباشد؛ امّا نماز کسی که طرف دیگر کعبه مقابل امّام بایستد، صحیح نیست.

س148- آیا اقتدا به اهل سنّت در نماز قضا صحیح است؟

ج: صحیح نیست.

س149- خارج شدن از مسجد‌الحرام و مسجد‌النّبی[صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم] هنگام اذان و اقامه چه حکمی دارد؟ با توجّه به اینکه اهل سنّت در آن هنگام به سوی مسجد می روند و در مورد خارج شدن ما گفتگو می کنند و بر ما عیب می گیرند.

ج: اگر از نظر دیگران، سبک شمردن نماز اوّل وقت به ‌شمار آید و بخصوص موجب وهن مذهب باشد، جایز نیست.

س150- کسی که در مکّه قصد اقامت ده روزه کرده است، در عرفات و مشعر و منا و در حدّ فاصل بین آنها، نماز را قصر بخواند یا تمام؟

ج: اگر پیش از رفتن به عرفات، قصد اقامت ده روزه در مکّه‌ داشته باشد پس از تحقق اقامت، تا زمانی که سفر جدیدی انجام نداده، حکم اقامت به حال خود باقی است و نماز تمام است و رفتن به عرفات و مشعرالحرام و منا سفر به شمار نمی ‌‌آید.

س151- آیا حکم تخییر بین نماز شکسته و تمام، در شهر مکّه و مدینه جاری است یا اختصاص به مسجدالحرام و مسجدالنبی [صلی الله علیه وآله] و سلم دارد و بین محلّه‌های قدیم و جدید تفاوت است؟

ج: تخییر بین نماز کامل و شکسته در همه جای این دو شهر مقدّس وجود دارد و محلّه‌های قدیم و جدید تفاوت ندارند؛ هرچند احتیاط مستحب است در خارج از دو مسجد مقدّس نماز را بدون قصد اقامت ده روزه، قصر بخواند.

س152- آیا مسافر می تواند در اماکن تخییر نوافل ظهر و عصر را بخواند؟

ج: اگر کسی در اماکن تخییر بخواهد نماز را به صورت تمام بخواند، می تواند نوافل یومیه را نیز بخواند.     

س153- حجّ کسی که از شرکت در مراسم برائت از مشرکین خودداری کند، چه حکمی دارد؟

ج: به صحّت حج خللی وارد نمی کند، هر چند خود را از فضیلت شرکت در مراسم اعلام برائت از دشمنان خدا محروم کرده است.

س154- آیا زن در زمان حیض یا نفاس می تواند بر دیوار مشترک میان رواق مسجدالحرام و مَسعی بنشیند؟

ج: اشکال ندارد، مگر آنکه ثابت شود دیوار بخشی از مسجدالحرام است.

س155- سنّ یائسگی در زن سیّده و غیر سیّده چند سال است؟

ج. تعیین سنّ یائسگی محلّ تأمّل و احتیاط است؛ بانوان می توانند در این مسئله به مجتهد جامع‌الشّرایط دیگر مراجعه کنند.

س156- حجّ کسی که به سبب اختلاف در رؤیت هلال، در زمان وقوفها و روز عید شک کند، چه حکمی دارد؟ آیا باید حج را اعاده کند؟

ج: اگر طبق حکم مفتی اهل سنّت بر اثبات رؤیت هلال ذی‌الحجّه عمل کند، کافی است؛ پس اگر وقوف ها را همراه با بقیّه‌ی مردم انجام دهد، حج صحیح است.

س157- آیا جایز است با اشتغال به تلاوت قرآن، خواندن دعا یا نماز مستحبّی پشت مقام ابراهیم، مکان را بر کسانی که نماز طواف واجب می خوانند تنگ کنیم؟

ج: اولی بلکه احتیاط مستحب است هنگام ازدحام برای نماز طواف واجب، عبادات یاد شده پشت مقام انجام نشود.

س158- آیا در مسجد‌النّبی سجده کردن بر فرش صحیح است؟ با ملاحظه‌ی اینکه قرار دادن چیزی که سجده بر آن صحیح است ـ مانند کاغذ و یا سجّاده‌ی حصیری ـ موجب جلب توجّه می شود و نمازگزار را در معرض نگاه‌های مغرضانه قرار می دهد و بهانه‌ای برای تمسخر مخالفین می شود.

ج: جایی که تقیّه لازم است می تواند بر فرش و مانند آن سجده کند و لازم نیست برای نماز به جای دیگر برود؛ ولی اگر در همان محل بتواند طوری که به زحمت نیفتد بر حصیر یا سنگ و امثال آن سجده کند، بنا بر احتیاط واجب باید بر این اشیاء سجده کند.

س159- آیا سجده بر سنگ‌فرش مسجدالحرام و مسجدالنّبی صحیح است؟ و به‌ طور کلّی بر چه نوع سنگ هایی می توان سجده کرد؟ و سجده بر آجر و سفال چه حکمی دارد؟

ج: سجده بر سنگ مرمر و سنگهایی که در ساخت یا تزیین بنا به کار می روند و نیز بر آجر و سفال و گچ و آهک و سیمان صحیح است؛ و سجده بر عقیق و فیروزه و دُرّ و امثال آن، هر چند صحیح است، امّا احتیاط مستحب است بر اینها سجده نشود.

س160- وضو با آبهایی که برای آشامیدن اختصاص داده اند چه حکمی دارد؟

ج: وضو با آبی که مباح بودن آن مشکوک است، صحیح نیست.

س161- اگر اعلم در مسئله ای فتوا نداده و تنها احتیاط واجب کرده است، ولی فالاعلم آن احتیاط را ندارد، آیا لازم است مقلّد اعلم بداند مرجعش احتیاط واجب کرده و باید نیت رجوع به فالاعلم کند، یا همین که در مقام انجام وظیفه‌ی شرعی بوده و عملش طبق فتوای فالاعلم است کافی است؟

ج: اگر عمل او هنگام صدور مطابق با فتوای کسی بوده که می توانست شرعاً از او تقلید کند و در این مسئله بنای بر تقلید او بگذارد، مُجزی است.

س162- در برخی موارد، زائران بیت اللّه‌الحرام یا سایر مسافران، وقت نماز در هواپیما هستند؛ با توجّه به اینکه نماز در هواپیما معمولاً مانع استقرار و طمأنینه نیست، در صورتی که سایر شرایط، مثل قیام و قبله و رکوع و سجود مراعات شود، آیا در صورت علم یا احتمال اینکه پیش از اتمام وقت نماز به مقصد می رسند و می توانند نماز را پس از پیاده شدن از هواپیما بخوانند، نماز در هواپیما کفایت می کند یا باید تأخیر بیندازند و در صورتی که نماز را در آن حال خواندند و پیش از اتمام وقت نماز پیاده شدند، اعاده‌ی نماز لازم است؟

ج: با تمکّن از استقرار و استقبال قبله، نماز صحیح و مُجزی است؛ بلکه جهت درک فضیلت اوّل وقت افضل است.

س163- شخصی اعمال عمره‌ی تمتّع استحبابی را به پایان برده و اکنون نمی تواند حجّ تمتّع به جا آورد؛ مثلاً موظّف است در ایام تشریق برای خدمت به حجّاج در مکّه بماند؛ وظیفه‌اش چیست؟

ج: در فرض سؤال می تواند عمره‌ی تمتّع استحبابی را رها کند و احتیاط مستحب است طواف نساء را انجام دهد.

س164- شخصی پس از استقرار حج دیوانه شده، وظیفه‌ی ولیّ نسبت به حجّ او چیست؟

ج: ولی مجنون نسبت به حجّ او تکلیف ندارد؛ اگر عاقل شد خودش حج به جا می‌آورد وگرنه پس از مرگ از ترکه‌اش نایب بگیرند.

س165- در ایران مبالغی به ما داده‌اند تا در حرم مطهّر نبوی یا قبور مطهّر بقیع بریزیم؛ با توجّه به اینکه انجام این درخواست ممکن نیست، آیا می توانیم به فقرای شیعه‌ی بدهیم؟

ج: اگر صاحبان وجوه راضی باشند، صرف آن در فقرای شیعه اشکال ندارد.

س166- بسیاری از زائران خانه‌ی خدا مشتاق اعتکاف در مسجدالحرام هستند؛ با توجّه به لزوم روزه برای اعتکاف، آیا می توانند در مکّه‌ی مکرّمه برای روزه نذر و اعتکاف کنند؟

ج: بنا بر احتیاط واجب باید نذر در وطن یا محلّ اقامت منعقد شده باشد.

س167- شخصی قصد اعتکاف در مسجدالحرام را دارد؛ آیا می تواند قبل از اذان صبح در تنعیم مُحرم شود و بقیه‌ی اعمال را در حال اعتکاف انجام دهد، با توجّه به اینکه محلّ سعی جزو مسجد نیست؟

ج: می تواند مُحرم شود و خروج از مسجد برای انجام سعی اشکال ندارد.

س168- آیا استحباب سه روز روزه‌ی مستحبّی در مدینه‌ی منوّره، برای برآمدن حاجت، اختصاص به مسافر دارد یا برای اهالی مدینه و کسی که قصد اقامت ده روز دارد نیز مستحب است؟

ج: اختصاص به مسافر ندارد؛ ذکر مسافر به جهت استثنای از روزه در حال مسافر بودن است.

گلچینی از پیام ها و بیانات

«هر چه می توانید در مسجدالحرام، در مدینه‌ی منوّره آن عملی را که خدای متعال دوست می دارد که عبارت است از آن عمل مخلصانه و نگاه مخلصانه و تضرّع الی‌الله‌تعالی، این را تکرار کنید، زیاد کنید، افزایش بدهید... ادعیه‌ای که وارد شده یا ادعیه‌ای که مخصوص آنجا هم نیست، [مثل] همین دعای کمیل؛ این [خواندن] دسته‌جمعی دعای کمیل بسیار کار خوبی است.»[1]

«برای فردِ انسان، فرصت حج، فرصت ورود یک انسان در فضای بی‌کرانه‌ی معنویّت است؛ از لابه‌لای زندگی معمولی خودمان با همه‌ی آلودگی‌هایش، با همه‌ی اشکالاتش، خودمان را بیرون می کشیم و به فضای صفا و معنویّت و تقرّب الی‌اللَّه و ریاضت اختیاری می رویم. از اوّلی که وارد این مراسم می شوید، چیزهایی را که در زندگی متعارف معمولی مباح است، بر خودتان حرام می کنید؛ احرام. احرام، حرام کردن چیزهایی است بر خود که در زندگی متعارفِ معمولی رایج و مباح است، جایز است؛ و بسیاری از آنها هم مایه‌ی غفلت است، بعضی هم مایه‌ی انحطاط است.

همه‌ی وسایل تفاخر ظاهری و مادّی از ما گرفته می شود؛ اوّلش لباس. درجه و مقام و رتبه و لباس و لباس فاخر و همه‌ی اینها کنار می رود و همه در یک لباس قرار میگیرند. به آینه نگاه نکنید که یک جلوه‌ای از خودخواهی و خودشیفتگی است. بوی خوش استعمال نکنید که وسیله‌ای برای جلوه‌گری است. از زیر آفتاب یا زیر باران نگریزید، زیر سقف نروید - در حال حرکت - که مظهر راحت‌طلبی و آسایش‌طلبی است. اگر از جایی عبور می کنید که بوی متعفّنی دارد، بینی‌تان را نگیرید؛ و همین‌طور بقیّه‌ی کارهای احرام؛ حرام کردن بر خود چیزهایی را که مایه‌ی راحت و مایه‌ی شهوت نفس، شهوات جنسی محرَّم، در این مدّت است؛ چه مایه‌ی تفاخر است، چه مایه‌ی تبعیض است. اینها همه برداشته می شود.

بعد وارد فضای بیت‌اللَّه و مسجدالحرام شدن و آن شکوه و عظمتی را که در عین سادگی و بی‌پیرایگی وجود دارد، با چشم، با دست، با همه‌ی وجود لمس کردن. عظمت، شکوه، منتها نه از نوع شکوه مادّی و زر و زیورهای مادّی؛ از نوع دیگری که برای انسان های معمولی قابل توصیف هم حتّی نیست. بعد وارد شدن در این سیل خروشان دوّار، بر گرد یک مرکز حرکت کردن، آن هم با ذکر، با دعا، با گریه، با خشوع، با تکلّم با خدای متعال. بعد سعی صفا و مروه همین‌جور است، وقوف عرفات و مشعر همین‌جور است، فرایض روزهای منا همین‌جور است. این حج است.»[2]

«کسانی که به مکّه میروند، مکّه را فدای بازارگردی و دکّان‌گردی نکنند. مکّه بالاتر از این حرفها است. می توانند بعداً یک سفر هم برای تجارت بروند و هر جا می خواهند بگردند. امّا در حج، این «ایّام معلومات» را برای خودشان و برای زیارت و توجّه و تذکّر نگه دارند و آن را فدای کارهای بی‌ارزش نکنند. در نمازهای جماعت، شرکت کنید. در اجتماعات، شرکت کنید. نماز اوّل وقت را به جماعت در حرمهای عالی‌مقام حتماً درک کنید. بگذارید حضور شما، حضور مؤمنانه و پرهیزکارانه‌ای باشد که از ملّت ایران انتظار می رود.»[3]

«یکی از مهم‌ترین مسائلی که در حج هست، «همزیستی» است. افرادی که با هم هیچ آشنایی‌ای ندارند، با فرهنگهای مختلف، از جاهای مختلف، رنگ مختلف، زبان مختلف اینجا با همدیگر باید همزیستی کنند.»[4]

«در بُعد سیاسی، محور اصلی در حج، نمایش هویّت متّحد امّت اسلامی است. دوری برادران از یکدیگر،‌ عرصه را برای بدخواهان می گشاید و تخم تفرقه میان مسلمانان را بارور می کند. امّت اسلامی از ملّتها و نژادها و پیروان مذاهب گوناگون تشکیل یافته است. این تنوّع که با پراکندگی جغرافیایی در بخش حسّاس و مهمّی از کره‌ی زمین همراه است می تواند خود نقطه‌ی قوّتی برای این پیکره‌ی عظیم به شمار آید و میراث و فرهنگ و تاریخ مشترک آنان را در گستره‌ای پهناور، از کارآمدی بیشتر برخوردار سازد، و انواع استعدادها و قابلیّتهای انسانی و طبیعی را در خدمت آن به کار گیرد.»[5]

 «حج، رزمایش قدرت در برابر مستکبرانی است که کانون فساد و ظلم و ضعیف‌کُشی و غارتگری‌اند و امروز جسم و جان امّت اسلامی از ستمگری و خباثت آنان آزرده و خون‌آلود است. حج، نمایش توانایی‌های سخت و نرم امّت است. این، طبیعت حج و روح حج و بخشی از مهم‌ترین هدفهای حج است؛ این همان است که امام راحل خمینی کبیر، آن را حجّ ابراهیمی نامید.»[6]

«حجّ ابراهیمی که اسلام به مسلمانان هدیه کرده است، مظهر عزّت و معنویّت و وحدت و شُکوه است؛ عظمت امّت اسلامی و اتّکاء آنان به قدرت لایزال الهی را به رخ بدخواهان و دشمنان میکِشد و فاصله‌ی آنان را با منجلاب فساد و حقارت و استضعافی که زورگویان و قلدران بین‌المللی بر جوامع بشری تحمیل میکنند، برجسته میسازد. حجّ اسلامی و توحیدی، مظهر «أَشِدَّآءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَآءُ بَینَهُمْ»[7] است؛ جایگاه برائت از مشرکان و الفت و وحدت با مؤمنان است.»[8]