Beşinci dərs: Sular

1. Suların qisimləri

Sular 2 qismə ayrılır:

• müzaf su;

• mütləq su.

Mütləq su isə öz növbəsində 3 qisimdir:

• yağış suyu;

• axar su;

• axarı olmayan su.

Axarı olmayan su:

• ya “kürr su”dur;

• ya da “qəlil su”.

2. Müzaf su

1. Müzaf suyun mənası

“Müzaf su” elə bir suya deyilir ki, onu sadəcə “su” deyə adlandırmaq (su sözünün heç bir birləşməsi olmadan) düzgün olmaz: istər nədənsə alınan bir su olsun (məsələn, meyvə suyu kimi), istərsə də adi suyun hansısa bir şeylə qarışığı olsun, belə ki, artıq onu “su” deyə adlandırmaq qeyri-mümkündür (məsələn, duzun və ya şəkərin suda həll olması kimi).[1]

2. Müzaf suyun hökmləri

1. Müzaf su, napak bir şeyi pak etmir (paklayıcı deyil).

2. Əgər müzaf su nəcasətlə[2] təmasda olsa, napak olar (hətta o nəcasət az olsa və müzaf suyun iyi, rəngi və dadı dəyişməsə belə; hətta müzaf su kürr miqdarında olsa belə).

3. Müzaf su ilə alınan dəstəmaz və edilən qüsl batildir.[3]

Diqqət:

• Bəzən suya qatılan bir maddə onun rəngini süd rənginə çevirir. Bu su, müzaf su hökmündə deyil. (Odur ki, bu su ilə napak şeyləri paklamaq, dəstəmaz almaq və qüsl etmək olar.)[4]

3. Mütləq su (xalis su)

1. Mütləq suyun mənası

“Mütləq su” o suya deyilir ki, onu sadəcə “su” deyə adlandırmaq (su sözünün heç bir birləşməsi olmadan) düzgündür. Məsələn, bulaq­dan qaynayan su, yağış suyu və bu kimi təbiətdə mövcud olan sular.

2. Mütləq suyun növləri.

Mütləq suyun növləri aşağıdakılardır:

• ya göydən yağır (yağış suyu);

• ya yerdən axır (axar su);

• yaxud da nə göydən yağır, nə də ki, yerdən axır.

Nə göydən yağan, nə də ki, yerdən axan su 2 qisimdir:

• kürr su: təxminən 384 litrdir;

• qəlil su: 384 litrdən azdır.

Diqqət:

• Su ya göydən yağır, ya yerdən axır, yaxud da nə göydən yağır, nə də ki, yerdən axır. Göydən yağan suya “yağış suyu”, yerdən axan suya “axar su” deyilir. Nə göydən yağan, nə də ki, yerdən axan su “axarı olmayan su”dur. Belə bir suyun həcmi əgər 42 tam 7/8 qarış (təxminən 384 litr) olsa, “kürr su”, əgər bu həcmdən az olsa “qəlil su” adlanır.[5]

3. Mütləq suyun hökmləri

1. Mütləq su napak bir şeyi paklayır (paklayıcıdır).

2. Qəlil sudan başqa əgər mütləq suyun digər növləri nəcasət ilə təmasda olub rəngi, iyi və dadı dəyişməsə, pakdır.

3. Mütləq su ilə alınan dəstəmaz və edilən qüsl düzgündür.[6]

Diqqət:

• Bir suyun “mütləq su” sayılması üçün şəri meyar, ürfdə (cama­atın nəzərində) onun “su” adlanmasıdır. Odur ki, bəzən suda duzun çoxluğu onun “mütləq su” hesab olunması üçün maneə yaratmır. Beləliklə, Urmiyyə gölü kimi suyu həddən artıq şor olan göllərdə və ya dənizlərdə napak bir şeyi yumaq, dəstəmaz almaq və qüsl etmək olar.[7]

4.Mütləq suyun qisimlərinin hökmü

1. Yağış suyu

Əgər yağış napak (murdarlanmış) bir şeyin üzərinə yağarsa, onu pak edər.[8]

2. Kürr və axar su

   1. Əgər napak bir şey kürr və ya axar suya salınsa, bu su həmin şeyi paklayar və suyun özü də napak olmaz.[9]

   2. Əgər kürr və ya axar suya napak şey salınsa və bu zaman suyun iyi, rəngi və ya dadı (bu üç keyfiyyətdən biri) dəyişsə, bu su napak olar və napak şeyləri də pak etməz.[10]

Diqqət:

• Pak etmə baxımından kürr su ilə axar su arasında heç bir fərq yoxdur.[11]

3. Qəlil su

1. Əgər napak bir şey qəlil suya salınsa, bu su napak olar və artıq napak bir şeyi də pak etməz (onunla napak bir şeyi suya çəkmək olmaz).[12]

2. Əgər qəlil suyu napak bir şeyin üstünə töksələr, onu pak edər. Lakin həmin napak şeyin üstündən tökülüb axan suyun özü napakdır.[13]

3. Əgər yuxarıdan təzyiqsiz şəkildə tökülən qəlil suyun aşa­ğı hissəsi napak bir şeylə təmasda olsa, belə ki, əgər bu vəziyyətə “su, yuxarıdan aşağıya doğru axır” deyilirsə, suyun yuxarı hissəsi pakdır.[14]

4. Əgər qəlil su, kürr və ya axar suya qovuşsa, kürr və axar su hökmündədir.[15]

5. Suyun paklığına şəkk etmək

1. Əgər bir suyun pak, yoxsa napak olduğunu bilmiriksə, şəriət baxımından bu su pak sayılır. Amma əgər bir suyun əvvəlcə napak olduğunu bilirdiksə və sonradan pak olub-olma­dığını bilmiriksə, bu su napak sayılır.[16]

2. Əgər insan əvvəlcə kürr miqdarında olan bir suyun bu miqdardan azalıb-azalmadığına şəkk etsə, bu su, kürr su hökmündədir.[17]

Diqqət:

• Əvvəlcə kürr miqdarında olan bir suyun indi də kürr miqdarında olub-olmadığını araşdırmaq vacib deyildir. Əgər bir suyun əvvəlcə kürr miqdarında olduğu məlum idisə, indi də onu kürr su hesab etmək olar. Məsələn, əgər qatarın ayaq yolundakı suyun əvvəlcə kürr və hətta bu miqdardan artıq olduğunu bilsək və sonra şəkk etsək ki, kürr miqdarından azalıbdır, yoxsa yox, onu kürr su hesab edə bilərik.[18]

3. Kürr miqdarından az olan suyun kürr miqdarına yetişdiyinə əmin olmayanadək, bu su, qəlil su hökmündədir.

Suallar:

1- Suların qisimlərini sadalayın.

2- Müzaf və mütləq su nədir?

3- Mütləq suyun hökmlərini deyin.

4- Şorluğu çox olan dəniz suyu ilə dəstəmaz almaq və qüsl etmək olarmı?

5- Pak etmə baxımından kürr su ilə axar su arasında hansı fərq var?

6- Əgər bir suyun pak, yoxsa napak olduğunu bilmiriksə, bu suyun hökmü nədir?

Altıncı dərs: Təxəlli[1]

1. Təxəllinin hökmləri

1. Qibləyə tərəf dayanmamaq

Təxəlli zamanı üzü və ya arxası qibləyə tərəf dayan­maq olmaz.[2]

2. Övrəti (ayıb yerləri) örtülü saxlamaq

Təxəlli zamanı, həmçinin başqa hallarda insan öz övrətini həyat yoldaşından qeyri hamıdan – istər qadın olsun, istərsə kişi, istər məhrəm olsun, istərsə naməhrəm – hətta yaxşı ilə pisi ayırd edə bilən uşaqdan örtülü saxlamalıdır. Amma ər və arvada övrətlərini bir-birindən örtmək vacib deyildir.[3]

3. Təxəlli zamanı məkruh olan işlərdən bəziləri:[4]

• ayaq üstə bövl etmək;

• bərk torpağa və heyvanların yuvasına bövl etmək;

• suya, xüsusilə də axarı olmayan suya bövl etmək;

• bövl və ğaiti saxlamaq;

• camaatın gediş-gəliş yolu üstündə və meyvə ağaclarının altında təxəlli etmək.

2. İstibra

1. Əgər kişilər bövl etdikdən[5] sonra “istibra” adlanan əməli yerinə yetirsələr, bundan sonra bövl yolundan xaric olan rütubətin bövl, yoxsa başqa bir rütubət olduğunu bilməsələr, bu rütubət pak hökmündədir və araşdırma aparmaq lazım deyil.[6]

2. İstibra vacib deyildir, hətta əgər gözəçarpacaq dərəcədə zərəri olsa, caiz deyildir. Əlbəttə, əgər bir şəxs istibra etməsə və bövl etdikdən sonra ondan xaric olan rütubətin bövl olub-olmadığını ayırd edə bilməsə, bu rütubət bövl hökmündədir.[7]

3. Ən yaxşı istibra üsulu belədir: bövl edib qurtardıqdan sonra əgər ğaitin məxrəci (xaric olduğu yer) napakdırsa, əvvəlcə ora paklanır. Sonra sol əlin orta barmağı ğaitin məxrəcindən cinsiyyətin dibinə qə-dər üç dəfə çəkilir. Daha sonra baş barmağı cinsiyyətin üstünə və baş barmağın yanındakı barmağı onun altına qoyub üç dəfə cinsiyyətin başına qədər çəkilir. Axırda üç dəfə cinsiyyətin baş hissəsi sıxılır.[8]

4. Ğaitin məxrəcini pakladıqdan əvvəl və ya sonra edilən istibranın qaydası arasında heç bir fərq yoxdur.[9]

5. Əgər bir şəxs bövl etdikdən sonra istibra etsə və dəstəmaz alsa, bundan sonra ondan bövl, yoxsa məni olduğuna şəkk etdiyi bir rütubət xaric olsa, bu şəxsə vacibdir ki, hədəsdən[10] paklandığına əmin olması üçün həm qüsl etsin (cənabət qüslü), həm də dəstəmaz alsın.[11]

Diqqət:

• İnsandan xaric olan rütubətin qisimləri aşağıdakılardır:

• Vəzy: bəzən məni xaric olduqdan sonra insandan xaric olan rütubət;

• Vədy: bəzən bövl etdikdən sonra insandan xaric olan rütubət;

• Məzy: ər-arvad mazaqlaşdıqdan sonra xaric olan rütubət.

• Qeyd olunan bu rütubətlərin hamısı pakdır və təharətin pozulmasına bais olmur.[12]

3. İstinca (bövl və ğaitin məxrəcinin paklanması)

1. Bövlün məxrəcini paklamaq qaydası

1) Bövlün məxrəci sudan başqa heç bir şeylə paklanmır (yəni, təkcə su ilə paklanır).[13]

2) Bövlün məxrəci ehtiyati-vacibə görə az su (abi-qəlil) ilə iki dəfə yumaqla paklanır.[14]

2. Ğaitin məxrəcini paklamaq qaydası

1) Ğaitin məxrəcini iki cür paklamaq olar:

1. Nəcasət aradan gedənədək su ilə yuyulur. Nəcasət aradan getdikdən sonra yenidən yumaq lazım deyil.

2. Üç ədəd daş və ya üç tikə pak parça, yaxud bu kimi şey­lərlə nəcasət təmizlənir. Əgər üç tikə ilə nəcasət təmiz­lənməzsə, tamamilə pak olanadək əlavə tikələrlə təmizlənir. Üç ədəd əvəzinə bir ədəd daşın və ya üç tikə parça əvəzinə bir parçanın üç yerindən istifadə etmək olar.[15]

2) Ğaitin məxrəci üç halda yalnız su ilə paklanır və onu daş və s. şeylərlə paklamaq olmaz:

I. Ğaitlə birgə qan kimi digər bir nəcasət də xaric olduqda;

II. Ğaitin məxrəci kənardan başqa bir nəcasətə bulaşdıqda;

III. Ğaitin məxrəci adi qaydadan artıq nəcasətə bulaşdıqda (başqa sözlə desək, ğaitin məxrəcindən əlavə digər yerlər də nəcasətə bulaşdıqda).[16]

Suallar:

1- Həddi-büluğa çatmayan uşaqdan övrəti örtmək vacib­dirmi?

2- Təxəlli zamanı məkruh olan işlər hansılardır?

3- İstibranın hökmü nədir?

4- İstibranın faydası nədir?

5- İnsandan xaric olan rütubətlər hansılardır?

6- Bövl və ğaitin məxrəci necə paklanır?

Yeddinci dərs: Nəcasətlər (1)

1. Nəcasətlər

Nəcasətlər bunlardır:

1. 1. 1.  

2. Bövl (sidik);

3. Ğait (nəcis);

4. İnsanın mənisi (sperma);

5. Murdar (cəsəd);

6. Qan;

7. İt;

8. Donuz;

9. Məstedici içkilər (ehtiyati-vacibə görə);

10. Səmavi dinlərə etiqadı olmayan kafirlər.[1]

Diqqət:

• Şəriətin nəcasət hesab etdiyi şeylərdən başqa hər şey pak hökmündədir.[2]

1-2. Bövl və ğait.

1. İnsanın, həmçinin əti haram və qanı sıçrayışlı olan hər bir heyvanın (məsələn, siçan, pişik və s.) bövl və ğaiti nəcasətdir. Lakin əti haram olan quşların (məsələn, qarğa, tutuquşu və s.) bövl və ğaiti pakdır. Həmçinin əti haram olan, lakin qanı sıçrayışlı olmayan heyvanların (məsələn, ilan və pulsuz balıq) bövl və ğaiti pakdır.[3]

2. Əti halal olan quşların və heyvanların bövl və ğaiti pakdır.[4]

3. Məni.

1. İnsanın mənisi nəcasətdir.[5]

2. Əgər bir şəxs bövl etdikdən sonra istibra etsə və istibra zamanı ondan məni olub-olmadığını bilmədiyi bir rütubət xaric olsa, bu təqdirdə əgər o bu rütubətin məni olduğuna yəqin edə bilməsə, eləcə də həmin rütubətin xaric olması məninin xaric olmasının şəri əlamətlərinə malik olmasa, bu rütubət məni hökmündə deyil və pakdır.[6]

Diqqət:

• Məninin əlamətləri:

• Kişilərdə “şəhvət”, “difq”[7] və “futur”[8]dur.

• Qadınlarda yalnız “şəhvət”dir.[9]

4. Murdar (cəsəd)

     İnsanın cəsədi      
         müsəlmandır: cəsədi napakdır, bunlar isə istisna olunur:
                              ruhsuz üzvləri: dırnaq, saç və diş kimi;
                              döyüş meydanında şəhid olub;
                               meyit qüslü verilib.

          kafirdir
               Kitab əhlidir: ruhsuz üzvlərindən başqa cəsədi napakdır.
               Kitab əhli deyil: bütün üzvləri napakdır.

       Heyvanın cəsədi
         İt və donuz: bütün üzvləri napakdır.

         İt və donuzdan qeyri
               Qanı sıçrayışlıdır
                     Ruhu olan üzvləri, məsələn əti və dərisi napakdır. Lakin əgər şəri qaydada kəsilsə, pakdır.
                     Ruhsuz üzvləri, məsələn, tükü və buynuzu pakdır.

                Qanı sıçrayışlı deyil: bütün üzvləri pakdır.
 

1. İnsanın və sıçrayışlı qanı olan heyvanın – istər əti haram olsun, istərsə də halal – cəsədi napakdır.[10]

2. Şəri qaydada kəsilən heyvanın cəsədi, həmçinin meyit qüslü verildikdən sonra insanın cəsədi “murdar” hökmündə deyil və pakdır.[11]

Diqqət:

• Meyit qüslü dedikdə, üç qüslün üçü də nəzərdə tutulur. Beləliklə, meyitə üçüncü qüsl verilib qurtarmayanadək napak hökmündədir.[12]

3. İt və donuzdan başqa digər heyvanların, həmçinin kitab-əhli olmayan kafirdən qeyri insanların cəsədinin ruhsuz üzvləri (tük, diş, buynuz və s.) pakdır.[13]

“Murdar” barəsində iki şəri məsələ:

• • Əl, dodaq, ayaq və bədənin digər üzvlərindən öz-özünə qopan dərinin üst nazik qabığı pak hökmündədir.[14]

  • İslami mühitlərdə satılan heyvanın əti, dəirisi və bu kimi digər hissələri pakdır. Həmçinin əgər bunlar müsəlmanın ixtiyarında olarsa, pak hökmündədir. Lakin qeyri-müsəlman ölkələrindən gətirilən ət, dəri və heyvanın digər hissələri o təqdirdə pakdır ki, heyvanın şəri qaydada kəsilmədiyinə yəqinlik olmasın. Başqa sözlə desək, əgər heyvanın şəri qaydada kəsilmədiyinə əmin olsaq, sözügedən hissələr napakdır. Deməli, əgər heyvanın İslam şəriətinin qoyduğu qaydada kəsildiyini bilsək, yaxud ehtimal versək, pakdır.[15]

5. Qan

1. İnsanın və sıçrayışlı qanı olan hər bir heyvanın qanı - istər bu heyvanın əti halal olsun, istərsə də haram - napakdır.[16]

2. Kəsildikdən sonra heyvanın bədənində qalan qan pakdır.[17]

3. Yumurtada görünən qan pakdır, lakin onu yemək haramdır.[18]

6-7. İt və donuz

İt və donuz nəcasətdir və bu baxımdan onların ruhu olan üzvləri ilə ruhsuz üzvləri arasında heç bir fərq yoxdur.[19]

İt və donuz barədə şəri məsələ:

• Paklığın şərt olduğu yerdə (məsələn, qüsl və dəstəmaz suyunun qabı kimi) donuz və itin tükündən istifadə etmək caiz deyil (icazə verilmir). Lakin paklığın şərt olmadığı yerdə (məsələn, rəssamlıqda istifadə edilən rəsm fırçası kimi) onlardan istifadə etməyin maneəsi yoxdur.[20]

Suallar:

1- Nəcasətlər hansılardır?

2- Qarğa, qartal, tutuquşu kimi əti haram olan quşların nəcisi napakdırmı?

3- Məninin şəri əlamətləri hansılardır?

4- İnsanın meyiti hansı surətdə pakdır?

5- Qeyri-İslami ölkələrdən gətirilən ət və dəri kimi məhsullar hansı halda pakdır?

6- Yumurtada görünən qan pakdırmı?

Səkkizinci dərs: Nəcasətlər (2)

8. Məstedici içkilər

Məstedici içkilər, ehtiyati-vacibə görə nəcasətdir.[1]

Diqqət:

• Spirtin hər növü əgər məstedici və zatən maye şəklindərdisə, ehtiyati-vacibə görə nəcasətdir.[2]

• Əgər maye şəklində olmayan məstedici bir maddə (həşiş kimi) suya və ya başqa bir mayeyə qarışıb maye şəklinə düşərsə, nəcasət deyildir.[3]

• Əgər od üstündə qaynayan üzüm suyunun üçdə ikisi azalmasa, eyni halda məstedici olmasa, nəcasət deyildir, lakin onu içmək haramdır.[4]

• Əgər qora dənələrinə üzüm dənələri qarışsa və suyu birgə çəkilsə, belə ki, üzüm dənələri çox az olsa və üzümün suyu abqorada bilinməsə, başqa sözlə desək, bu su üzüm suyu deyil, məhz abqora adlandırılsa, qaynadıldığı vaxt haram olmur. Lakin üzüm dənələri od üstündə qaynadılsa, onu yemək haramdır.[5]

9. Kafir

1) Tövhidi, nübüvvəti və ya namaz, oruc və s. bu kimi İslam dininin əsaslarından birini inkar edən, həmçinin Həzrət Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyində nöqsan olduğuna etiqad bəsləyən şəxs kafir və napakdır, əlbəttə kitab-əhli bu hökmdən istisnadır.[6]

Diqqət:

• Dinin əsaslarından birinin inkarı nübüvvətin inkarı, yaxud Həzrət Peyğəmbərin (s) təkzibi, yaxud da şəriətin təhrifi ilə nəticələnərsə, küfrə bais olur.[7]

2) Kitab-əhlindən olan kafir pak hökmündədir.

Diqqət:

• Kitab-əhli dedikdə yəhudilər, məsihilər, zərdüştlər və sabiinlər[8] kimi ilahi (səmavi) dinlərdən birinə etiqad bəsləyən, özünü ilahi peyğəmbərlərdən birinin ardıcılı hesab edib onlara nazil olan müqəddəs kitaba tapınan şəxslərə deyilir.[9]

1. Mürtəd olan (yəni dindən çıxan) müsəlman, kafirdir və ki­tab-əhli olmadığı təqdirdə (yəni, İslamdan çıxıb səmavi dinlərin birini qəbul etmədiyi təqdirdə) napakdır. Lakin namaz, oruc və s. bu kimi şəriətdə vacib buyurulan əməl­ləri tərk etmək müsəlmanın mürtəd, kafir və napak olmasına bais olmur və onun mürtəd olması sübut olunmayana qədər müsəlman hökmündədir.[10]

2. Əgər “Əliallahı” firqəsi əmirəl-möminin Əli ibn Əbu Ta­li­bin (ə) Allah olduğuna (Allah bu nisbətlərdən çox-çox ucadır), yaxud Allahın şəriki olduğuna etiqad bəsləyirlərsə, kafir və na­pakdırlar.[11]

3. Məsum İmamlardan (ə) birinin ünvanına nalayiq söz deyən və ona hörmətsizlik edən şəxs kafir və napakdır.[12]

4. Azğın “Bəhai” firqəsinin ardıcıllarının hamısı napak­dırlar.[13]

Nəcasətlər barədə bir neçə məsələ:

• Haram yol ilə cünub olan[14] şəxsin təri pakdır, lakin ehtiyati-vacibə görə bu tər ilə namaz qılmasın.[15]

• Nəcasət və haram ət (məsələn donuz əti) yeyən şəxsin təri və ağzının suyu pakdır.[16]

• Yuyulduqdan sonra paltarda qalan qanın solğun ləkəsi – belə ki, qanın özü deyil, ləkəsi olub yumaqla aradan getmir – pakdır.[17]

• İnsanın qusmağı - istər südyeyən uşağınkı olsun, istər ana südü ilə yanaşı yemək yeyən uşağınkı olsun, istərsə də böyük insanınkı - pakdır.[18]

Suallar:

1- Spirtin nəcasət olmasının meyarı nədir?

2- Dinin əsaslarının inkarı hansı təqdirdə küfrə bais olur?

3- Kitab-əhli kimlərdir? Paklıq və napaklıq baxımından onların hökmü nədir?

4- Paklıq və napaklıq baxımından bəhailərin hökmü nədir?

5- Haram yol ilə cünub olan şəxsin tərinin hökmü nədir?

6- Yuyulduqdan sonra paltarda qalan qan ləkəsinin hökmü nədir?

Doqquzuncu dərs: Nəcasətlər (3)

1. Napaklığın sübuta yetməsi yolları[1]

Bir şeyin napak olması 3 yolla sübuta yetir:

1- Mükəlləfin özü bir şeyin napak olduğuna əmin olur;

2- Bir şəxs onun ixtiyarında olan şeyin napak olduğunu bildirir (məsələn, ev sahibi, satıcı, xidmətkar);

3- İki ədalətli şəxs bir şeyin napak olduğuna şahidlik edir.

Diqqət:

• Həddi-büluğ yaşına yaxınlaşan uşaq onun ixtiyarında olan bir şeyin napak olduğunu deyərsə, onun sözünü qəbul etmək lazımdır. Başqa sözlə desək, bu barədə onun sözünə etibar etmək lazımdır.[2]

2. Pak şeylərin napak olma şərtləri[3]

Pak bir şeyin napak olmasının 4 şərti vardır:

1- Pak şey hansısa bir nəcasətə və ya napak şeyə toxunsun;

2- Onların hər ikisi və ya biri rütubətli (yaş) olsun;

3- Rütubət birindən digərinə keçəcək qədər olsun;

4- Təmas bədən daxilində olmasın.

Diqqət:

• Rütubətin keçməsi meyarı odur ki, iki şey bir-birinə toxunduğu zaman rütubətli əşyanın rütubəti o biri əşyaya sirayət etsin.[4]

• Əgər yaş bir parçanın və bu kimi əşyaların müəyyən bir yeri napak şeyə dəysə, yalnız həmin yer napak olur və onun digər yerləri pakdır.[5]

• Əgər ağıza alınan su, damaqda quruyub qalmış qan hissə­ciklərinə dəysə və sonra ağızdan xaric edilsə, pak hökmün­dədir, baxmayaraq ki, ondan çəkinmək ehtiyati-müstəhəbdir. Həmçinin bu qan hissəciklərinə dəyən yemək napak deyil və bu yeməyi udmağın maneəsi yoxdur. Bu halda ağız boşluğu da pakdır.[6]

• Nəcasətə toxunaraq napak olmuş bir şey (fiqhdə buna “birinci napak şey” deyilir) əgər pak bir şeyə toxunarsa, onlardan biri rütubətli olduğu təqdirdə pak şey napak olur. İkinci napak şey əgər pak bir şeyə toxunarsa, ehtiyati-vacibə görə o pak şey də napak olur. Lakin üçüncü napak şey bir şeyə toxunduqda onu napak etmir.[7]

4. Nəcasətlərin ehkamı

1. 1. Nəcasəti və ya napak bir şeyi yemək və içmək haramdır. Həmçinin bu kimi şeyləri başqasına yedizdirmək və içizdirmək – belə ki, həmin şəxs onların nəcasət və ya napak olduğunu bilmir - caiz deyil. Lakin əgər insan bir nəfərin napak bir yemək yediyini və ya napak bir paltarda namaz qıldığını görsə, onun napak olduğunu həmin şəxsə demək lazım deyil.[8]

   2. Paltarın napak olduğunu onu yuyan şəxsə demək lazım deyildir. Lakin paltarın sahibi onun paklandığına əmin olmayanadək, ondan pak bir paltar kimi istifadə edə bilməz.[9]

   3. Əgər qonaq gedən şəxs ev sahibinin qida məhsullarından və içərisində yemək yeyilən qab-qacağından qeyri bir əşyasını napak etsə, bunu ev sahibinə bildirməsi lazım deyildir.[10]

5. Vasvasılıq və onun müalicəsi

Napaklığa qarşı çox həssas olan vasvas insanlar, bu ruhi xəstəlikdən xilas olmaq üçün aşağıdakı tövsiyələrə əməl etməlidirlər:

1. Pak və napaklıq arasında tərəddüd etdikdə, müqəddəs şəriətimiz əşyaların paklığına hökm verir. Yəni, əgər müəyyən bir şeyin napak olmasına kiçik bir şübhə yaransa, onun napak olmadığına hökm vermək vacibdir.

2. Əgər vasvas insanın bir şeyin napak olduğuna yəqinliyi olsa belə, bəzən o şeyin napak olmadığına hökm versin. Yəni, yalnız bir şeyin (nəcasətə dəyib) napak olmasını öz gözləri ilə gördüyü və onunla birgə başqa bir nəfərin də bunu gördüyü təqdirdə o şeyin napaklığına hökm verə bilər. Bu hökm, vasvas şəxslərin həssaslığı tamamilə aradan gedənədək onlar barəsində qüvvədə qalır.

3. Napak olan hər bir əşyanı və ya bədən üzvünü paklamaq üçün nəcasət təmizləndikdən sonra su borularından axan su ilə bir dəfə yumaq kifayətdir. Təkrar olaraq yumaq və ya yenidən suya salıb çıxarmaq lazım deyildir. Əgər napak olan şey parça və bu kimi əşyalardırsa, ehtiyata görə adi qaydada sıxmaq və ya (suda) hərəkət etdirmək lazımdır.

4. İslam dininin hökmləri asan və bəşər fitrətinə uyğundur. Odur ki, insan bu hökmləri özü üçün çətinləşdirməməli və öz cismi və ruhunu əziyyətə salmamalıdırlar. Bu kimi məsələlərdə (paklıq və napaklıq) iztirab və təşviş həyatı onlara (vasvası insanlar) acı edir və Allah-Təala onların və onlarla ünsiyyətdə olan insanların əzab-əziyyət çəkməsinə razı deyildir. Onlar asan bir dinləri olduğu üçün şükr etməlidirlər və bu nemətin şükrü Allah-Təalanın hökmlərinə buyurduğu kimi əməl etməkdir.

5. Bu hal ötüb keçə və müalicə oluna bilər. Ondan xilas olmaq üçün möcüzəyə ehtiyac yoxdur. İnsan öz şəxsi qayda-qanunlarını kənara qoymalı və müqəddəs şəriət hökmlərinə tam şəkildə tabe olmalıdır. Saysız insanlar bu xəstəliyə tutulduqdan sonra yuxarıda qeyd olunan üsullarla ondan xilas olublar. Allaha təvəkkül edin və nəfsinizi uca himmət və güclü iradə ilə sakitləşdirin.[11]

Suallar:

1- Həddi-büluğ yaşına yaxınlaşan uşaq əgər bir şeyin napak olduğunu desə, onun sözünə inanmaq lazımdırmı?

2- Pak bir şeyin napak olmasının neçə şərti var?

3- Rütubətin sirayət etməsini izah edin.

4- Napak olan şey neçə vasitə ilə napakedicidir?

5- Əgər qonaq ev sahibinin bir əşyasını napak etsə, ona deməlidirmi?

6- Vasvas insanlar bir şeyin napak olmasına əmin olsalar belə nə et-məlidirlər?

Onuncu dərs: Mütəhhirat (1)

1. Mütəhhirat

Mütəhhirat, yəni paklayıcılar aşağıdakılardan ibarətdir:

    1. Su;

     2. Yer;

     3. Günəş;

      4. İstihalə;

      5. İntiqal;

       6. İslam;

       7. Təbəiyyət;

        8. Nəcasətin aradan getməsi;

        9. Nəcasətyeyən heyvanın istibrası;

         10. Müsəlmanın qaib olması.

Diqqət:

• Napaklığı pak edənlərə “mütəhhirat” (yəni paklayıcı) deyilir.

1. Su

1. Qabları paklamağın qaydası:

1. Napak qabı qəlil su ilə üç dəfə yumaq lazımdır. Lakin kürr və axar suda bir dəfə yumaq kifayətdir.[1]

2. Əgər it bir qabdan su və ya başqa bir maye içibsə, yaxud bir qabı yalayıbsa, əvvəlcə bu qabı torpaqlamaq, sonra yumaq lazımdır. Bu qabı qəlil su ilə yumaq istədikdə, torpaqladıqdan sonra iki dəfə yumaq lazımdır.[2]

3. Əgər donuz bir qabdan maye halında bir yemək yeyibsə və ya su içibsə, bu qabı yeddi dəfə yumaq lazımdır, lakin onu torpaqlamaq lazım deyildir.[3]

2. Qablardan qeyri digər əşyaları paklamağın qaydası:

1. Nəcasət təmizləndikdən sonra napak olan şey əgər bir dəfə kürr və ya axar suya salınsa, yaxud kürr suya birləşən boru suyunun altında napak olan yerləri yuyulsa, pak olar. Xalça, paltar və bu kimi əşyaları ehtiyata görə (ehtiyati-vacib) suya saldıqda sıxmaq və hərəkət etdirmək lazımdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu əşyaları suyun daxilində sıxmaq və hərəkət etdirmək kifayət edir və sudan çıxardıqdan sonra bu işləri yerinə yetirmək lazım deyildir.[4]

2. Əgər bövlə dəyib napak olan şeyin nəcasəti təmiz­ləndikdən sonra üstünə iki dəfə qəlil su tökülsə, pak olar. Bövldən başqa hansısa bir nəcasətə dəyib napak olan şeyin nəcasəti təmizləndikdən sonra bir dəfə yuyulsa, pak olar.[5]

3. Bir şeyi qəlil su ilə suya çəkdikdə, onun üstünə tökülən su ondan ayrılmalıdır (yəni, su axıb getməlidir). Əgər sıxmaq mümkündürsə (məsələn, paltar və xalça kimi), suyun xaric olması üçün onu sıxmaq lazımdır.[6]

Diqqət:

• Xalça və bu kimi əşyaları su borularından axan (kürr suya birləşmiş) su ilə pakladıqda, onların üstünə axan suyun ondan xaric olması şərt deyildir. Bu hallarda nəcasət təmizləndikdən sonra napak yerə axan suyu əl ilə hərəkət etdirdikdə, bu yer pak olar.[7]

• Napak su ilə qarışdırılmış palçıqdan tikilən təndirin divarını yumaqla pak olur və çörək bişirmək üçün təndirin divarının, yəni xəmir yapılan yerin paklığı kifayətdir.[8]

• Rəngi suya çıxan (və nəticədə suyu rəngli edən) napak paltarı paklayarkən əgər paltarın rənginin çıxması suyun müzaf olmasına bais olmazsa, suyu onun üzərinə tökməklə pak olar.[9]

• Əgər napak paltarları suya çəkmək üçün bir ləyənə qoyub üzə­rinə su borularından axan suyu axıtsalar və paltarlar tamamilə islansa, bu halda həm paltar, həm ləyən, həm su və həm də suyun üzərinə yığılan və su ilə birgə axıb gedən paltarın xovu pakdır. (Əlbəttə, əvvəldə qeyd edildiyi kimi, paltar və bu kimi əşyaları suya saldıqdan sonra ehtiyata görə sıxmaq və ya hərəkət etdirmək lazımdır.)[10]

Suallar:

1- Mütəhhiratı sadalayın.

2- Qabları paklamağın qaydasını deyin.

3- Kürr və axar su ilə yuyulan paltarları sıxmaq lazımdırmı, yoxsa nəcasət təmizləndikdən sonra su onun hər tərəfinə dəysə kifayət edir?

4- Kürr və axar su ilə yuyulan paltarları sudan çıxartdıqdan sonra sıxmaq lazımdırmı?

5- Napak su ilə hazırlanan palçıqdan tikilmiş təndiri pak­lamaq mümkündürmü?

6- Rəngi suya çıxan paltarlar necə pak olur?

On birinci dərs: Mütəhhirat (2)

2. Yer

Yerin üstündə yol getməklə ayağının və ayaqqabısının altı napak olan şəxs əgər təxminən 10 addım quru və pak yerin üstündə yol gedərsə, nəcasətin aradan getməsi şərti ilə ayaqqabının və ayağın altı pak olar.[1]

Diqqət:

• Asfalt döşəmə və ya qırlanmış yer, ayağın və ayaqqabının altını pak etmir.[2]

3. Günəş

1. Günəş yeri, evləri və evə aid olan qapı, pəncərə, sütun kimi şeyləri, həmçinin ağac və bitkiləri pak edir.[3]

2. Günəş aşağıdakı şərtlərlə paklayıcıdır:

• Napak əşya yaş olmalıdır;

• Əşyanın üzərində nəcasət olmamalıdır (üzərində nəcasət olduğu təqdirdə günəş düşməzdən əvvəl onu təmizləmək lazımdır);

• Günəş şüası napak əşyanın üzərinə düşməlidir (bulud və ya pərdə kimi bir şey günəş şüasının düşməsinə maneə yaratmamalıdır);

• Günəşin düşməsi nəticəsində napak şey qurumalıdır (əgər nəm qalsa, pak olmaz).

4. İstihalə (bir haldan başqa hala düşmə)

Əgər nəcasət və ya napak bir şeyin mahiyyəti (tərkibi) dəyişib başqa bir şeyə çevrilərsə - məsələn, çubuq yanıb kül olarsa, şərab sirkəyə çevrilərsə, it duzluğa düşüb duza çevrilərsə - pak olar. Amma əgər onun tərkibi deyil, təkcə forması dəyişərsə - məsələn, buğda una çevrilərsə, şəkər suda həll olarsa - pak olmaz.[4]

Diqqət:

• Bəzi maddələr (məsələn, yağ) napak olduğu təqdirdə paklamaq məqsədilə onların üzərində kimyəvi reaksiya aparmaq - belə ki, bu reaksiya nəticəsində maddə yeni xassələrə malik olur - kifayət etmir. (Yəni bu iş ilə istihalə baş vermir.)[5]

• Çirkab suların mikroblardan, insan orqaniz­minə zərərli olan bir sıra maddələrdən təmizlənməsi və saflaşdırılması ilə istihalə baş vermir. Amma əgər saflaşdırılma, distillə yolu ilə, yəni əvvəlcə suyun buxarlanması və sonra buxarın yenidən suya çevrilməsi yolu ilə olsa, bu, istihalə sayılır.[6]

5. İntiqal

Ağcaqanad və başqa həşəratların insanın bədənindən sovurduğu qan, insan qanı sayılanadək napakdır (məsələn, zəlinin insandan sovurduğu qan). Amma bir müddətdən sonra bu qan o həşəratın qanı sayıldığı təqdirdə pak olur.[7]

6. Nəcasətin aradan getməsi

Əgər heyvanın bədəni nəcasətə bulaşarsa, nəcasət təmizləndiyi vaxt heyvanın bədəni pak olur və suya çəkməyə ehtiyac yoxdur. Kənardan içəriyə nəcasət daxil olmaması şərtilə, ağız və burnun daxilinin paklanması da eynilə belədir. Deməli, əgər dişdən gələn qan ağız suyuna qarışıb aradan gedərsə, ağız pak olur.[8]

7. Müsəlmanın qaib olması

Bir şəxs bir müsəlmanın bədəninin, paltarının və ya müəyyən bir əşyasının napak olduğuna yəqinliyi var idi. Əgər bu şəxs bir müddət o müsəlmanı görməsə və görüşdüyü vaxt onun bu napak əşya ilə pak bir əşya kimi davrandığını müşahidə etsə, həmin şey pak hökmündədir. Bir şərtlə ki, o müsəlman əşyasının napak olduğunu, eləcə də paklıq və napaklıq hökmlərini bilsin.[9]

Suallar:

1- Ayağın və ya ayaqqabının altı asfalt yolun üstündə yol getməklə paklanırmı?

2- Günəşin pak etmə şərtləri hansılardır?

3- İstihalə üçün bir neçə nümunə deyin.

4- Napak yağ kimyəvi reaksiya nəticəsində pak olurmu?

5- Zəlinin insandan sovurduğu qan pakdır, yoxsa napak? Nə üçün?

6- Nəcasətin aradan getməsi ilə hansı şey pak olur?

On ikinci dərs: Mütəhhirat (3)

2. Paklığın sübuta yetməsi yolları[1]

Bir şeyin paklığı 3 yolla sübuta yetir:

1. İnsanın özü napak bir şeyin paklandığına əmin olmalıdır;

2. Bir şəxs ixtiyarında olan əşyanın paklandığını söyləməlidir (məsələn, ev sahibi, satıcı, xidmətkar);

3. İki ədalətli şəxs napak bir şeyin pak­landığına şahidlik etməlidir.

Diqqət:

• Həddi-büluğ yaşına yaxınlaşan uşaq onun ixtiyarında olan bir şeyin pak olduğunu deyərsə, onun sözünü qəbul etmək lazımdır. Başqa sözlə desək, bu barədə onun sözünə etibar etmək lazımdır.[2]

3. Paklıq qanunu

1. Paklıq qanunu nədir?

Ümumiyyətlə, paklıq və napaklıq arasında (bir şeyin pak, yaxud napak olmasında) tərəddüddə qaldıqda, paklığa hökm verilməlidir. Yəni, bir şeyin napak olmasına əmin olmayanadək həmin şey müqəddəs şəriət baxımından pak sayılır və araşdırma aparmaq, ətrafdakılardan soruşmaq lazım deyildir.[3]

2. Paklıq qanununun istifadə yerləri

1. 1. Özünü çox vaxt napak edən uşağın yaş əlinin, ağzının su­yu­nun və yeməyinin qalığının napak olduğuna əmin olma­yanadək, onlar pak hökmündədir.[4]

   2. Xov və ya toz-torpağın pak, yoxsa napak paltardan çıxdığı məlum olmasa, pak hökmündədir. Həmçinin xov və ya toz-torpağın napak paltardan çıxdığını bilsək, lakin paltarın pak, yoxsa napak hissəsindən çıxdığını bilməsək, yenə də pak hökmündədir.[5]

   3. Əgər kimyəvi və quru təmizləməyə verilən paltarlar əvvəlcədən napak deyildisə, pak hökmündədir, baxmayaraq ki, bu yerlərdə paltarların təmizlənməsi üçün kimyəvi maddələrdən istifadə edildiyini bilirik.[6]

   4. Pak, yoxsa napak olduğunu bilmədiyimiz yerə tökülən sudan sıçrayan damcılar pakdır.[7]

   5. Şəhərin zibil daşıyan maşınlarından küçələrə tökülən su­yun pak, yoxsa napak olduğunu bilmədiyimiz təqdirdə bu su pak hökmündədir. Həmçinin küçələrdəki çalalara yığılan suların pak, yoxsa napak olduğu məlum olmadığı təqdirdə bu sular pak hökmündədir.[8]

   6. Murdardan (cəsəd) hazırlanıb-hazırlanmadığı məlum olmayan dodaq boyası kimi zinət əşyalarının napaklığı şəri yollarla sübuta yetməyənədək pak sayılır və onlardan istifadə etmək olar.[9]

   7. Əgər dəri ayaqqabının şəri qaydada kəsilməyən heyvanın dərisindən tikildiyinə yəqinliyimiz olsa və ayaq da bu ayaqqabının içərisində tərləsə, ayaq napak olar və namaz qılmaq üçün suya çəkilməlidir. Lakin əgər ayağın tərlədiyinə şəkk etsək, yaxud da dərisindən ayaqqabı tikilən heyvanın şəri qaydada kəsildiyinə şəkk etsək, ayaq pak hök­mündədir.[10]

   8. Donuz tükündən hazırlanıb-hazırlanmadığı məlum ol­ma­yan rəsm fırçası pakdır, hətta paklığı şərt sayılan işlərdə ondan istifadə etmək olar.[11]

   9. Müsəlman, yoxsa kafir olduğunu bilmədiyimiz bir şəxs pak hökmündədir və ondan dinini soruşmaq vacib deyildir.[12]

10) Kitab-əhli olmayan kafirlərin ev və mehmanxanalarının divar və qapılarının, eləcə də onlarda mövcud olan məişət əşyalarının pak, yoxsa napak olduğunu bilmə­diyimiz təqdirdə pak hökmündədir. (Əlbəttə, napak olduğuna yəqinliyimiz olduğu təqdirdə də onların hamısını suya çəkmək lazım deyildir. Yalnız yemək, içmək və namaz qılmaq üçün istifadə edilən əşyaları paklamaq vacibdir.)[13]

11) Maşın və qatar oturacaqları kimi kafirlərin və müsəl­manların müştərək istifadə etdiyi əşyaların pak, yoxsa napak olduğunu bilmədiyimiz təqdirdə pakdır.[14]

12) Məstedici maye növündən olub-olmadığı məlum olma­yan spirtlər pak hökmündədir.[15]

4. Qabların hökmləri

Qızıl və ya gümüş qabdan yemək-içmək üçün istifadə etmək haramdır. Amma bu qabları saxlamaq və ya yemək-içməkdən qeyri işlər üçün istifadə etmək haram deyildir.[16]

Diqqət:

Qızıl və ya gümüş suyuna çəkilən qablar, həmçinin tərkibində az miqdarda qızıl və ya gümüşü olub qızıl və gümüş qab adlandırılmayan metal qablar “qızıl və gümüş qab” hökmündə deyildir.[17]

Suallar:

1- Paklığın sübuta yetməsi yollarını sadalayın.

2- Paklıq qanunu nədir?

3- Özünü çox vaxt napak edən uşağın yaş əlinin, ağzının suyunun və yeməyinin qalığının hökmü nədir?

4- Kimyəvi və quru təmizləməyə veri­lən paltar­ların hökmü nədir?

5- Küçələrdəki çalalara yığılan sular pakdır, yoxsa napak?

6- Qızıl və gümüş qabları evdə saxlamağın hökmü nədir?

.On üçüncü dərs: Dəstəmaz (1)

1. Dəstəmaz nədir?

Dəstəmaz, xüsusi şərtlər və qayda üzrə üz və əlləri yumaq, başın yuxarı hissəsinə və ayaqların üstünə məsh çəkməkdir.

Müqəddəs İslam şəriəti baxımından mənəvi paklığın amili hesab edilən bu əməl, bir çоx vacib və müstəhəb əməllərin, o cülədən namaz, təvaf, Quran оxumaq, məscidə daxil оlmaq və sairənin müqəddiməsi sayılır.[1]

2. Dəstəmazın qaydası

Dəstəmaz alarkən aşağıdakı üzvlər yuyulur:

• üz: alının tük bitən yerindən çənənin ucunadək;

• əllər: dirsəkdən barmaqların ucuna qədər.

Aşağıdakı üzvlərə isə məsh çəkilir:

• başın yuxarı hissəsinə;

• ayağın üstünə: barmaqların ucundan oynağa qədər.

Diqqət:

• Dəstəmaz əməllərinin tərtibi bu qaydadadır:

Əvvəlcə üz, alının tük bitən yerindən çənənin ucuna qədər yuyulur. Sоnra sağ əl dirsəkdən barmaqların ucuna qədər və sonra sоl əl dirsəkdən barmaqların ucuna qədər yuyulur. Üz və əllər yuyulduqdan sonra həmin rütubətli əl ilə başın yuxarı hissəsinə, sonra sağ ayağın üstünə barmaqların ucundan оynağa qədər və daha sonra sоl ayağın üstünə barmaqların ucundan оynağa qədər məsh çəkilir.[2]

1. Üz və əllərin yuyulması

1) Üz, оrta barmaqla baş barmağın arasındakı məsafə qədər еnlikdə yuyul­malıdır.[3]

2) Əgər üz tük ilə örtülsə (üzün tükü sıx olsa), tükün üzərini yumaq kifayətdir və dəstəmaz suyunu üzün dərisinə çatdırmaq lazım dеyil. Lakin əgər üzün tükü seyrək olsa və üzün dərisi aydın görünsə, dəstəmaz suyunu dəriyə çatdırmaq lazımdır.[4]

3) Yumaq dedikdə, suyu dəstəmaz üzvünün hər tərəfinə, hətta əl ilə yay­maqla оlsa bеlə, çatdırmaq nəzərdə tutulur. Lakin rütubətli əli dəstəmaz üzvünün üzərinə təkcə məsh çəkmək kifayət dеyildir.[5]

4) Dəstəmaz alarkən üz və əllər yuxarıdan aşağıya dоğru yuyul­malıdır. Əgər aşağıdan yuxarıya dоğru yuyulsa, dəstəmaz batildir.[6]

5) Üz və əlləri yumaq:[7]

- Birinci dəfə: vacibdir;

- İkinci dəfə: caizdir (icazə verilir);

- Üçüncü dəfə və bundan artıq: qeyri-məşrudur (haramdır).

Diqqət:

• Dəstəmaz üzvlərinin neçənci dəfə yuyulmasını təyin etməkdə mеyar, insanın niyyətidir. Dеməli, “birinci dəfə”ni niyyət edib dəstəmaz üzvünə bir nеçə dəfə su tökməyin maneəsi yoxdur.[8]

2. Baş və ayaqlara məsh çəkmək

1) Başın dərisinə məsh çəkmək vacib dеyil və başın yuxarı hissəsindəki saçların üzərinə məsh çəkmək kifayətdir. Amma əgər başın digər hissələrindəki saç başın yuxarı hissəsinə yığılsa, yaxud başın yuxarı hissəsindəki saç uzun оlub üz və çiyinlərə tökülsə, bu təqdirdə təkçə saçın üzərinə məsh çəkmək kifayət dеyil. Gərək ayrıc ayırıb başın dərisinə, yaxud saçların dibinə məsh çəkilsin.^[9]

Diqqət:

• Əgər bir şəxs başının yuxarı hissəsinə süni saç qоyubsa, bu təqdirdə:
Əgər bu saç parikdirsə, başa məsh çəkmək üçün оnu götürmək vacibdir.
Lakin əgər saçlar dəriyə əkilibsə və оnu götürmək mümkün deyilsə, yaxud оnu götürmək zərərli və məşəqqətlidirsə, eyni zamanda əldə olan rütubəti (dəstəmaz suyunu) də başın dərisinə çatdırmaq mümkün dеyilsə, оnda bu saçların üzərinə məsh çəkmək kifayətdir.[10]

2) Ayağın məsh yеri, ayağın üstü оlub barmaqların birinin başından оynağa qədərdir. Ayaq barmaqlarının altından (yəni, yоl gеdərkən barmaqların yеrə dəyən hissəsi) məsh çəkməyin müstəhəb оlduğu isə sübuta yеtməyib.[11]

Diqqət:

• Əgər ayağa məsh çəkərkən barmağın başına məsh çəkilməsə, belə ki, ayağın üstünə və barmağın bir hissəsinə məsh çəkilsə, dəstəmaz batildir. Bəli, əgər insan dəstəmazdan sonra barmağın başına məsh çəkib-çəkmədiyinə şəkk еtsə, dəstəmazı düzdür.[12]

3) Baş və ayağa əldə qalan dəstəmaz suyu ilə məsh çəkmək lazımdır. Əgər əldə rütubət qalmasa, onu islatmaq (kənar bir su ilə) оlmaz. Bu təqdirdə əli saqqalda və ya qaşda qalan su ilə rütubətli еdib məsh çəkmək lazımdır. Ehtiyati-vacibə görə başa sağ əl ilə məsh çəkilməlidir, lakin yuxarıdan aşağıya doğru məsh çəkmək lazım dеyil.[13]

Diqqət:

• Dəstəmaz niyyəti ilə üz və əllərini yuyan şəxsin su kranını açıb-bağlamasının maneəsi yоxdur və bu iş dəstəmaza xələl gətirmir. Amma əgər sоl əli yuduqdan sоnra və bu əl ilə məsh çəkməmişdən qabaq bu şəxs əlini rütubətli su kranına vursa və oradakı su əlindəki dəstəmaz suyuna qarışsa, bu rütubətlə (yəni, dəstəmaz suyu ilə qеyri-dəstəmaz suyunun qarışığı оlan bu rütubətlə) məshin çəkilməsi dəstəmazın düzgünlüyündə şübhə yaradır.[14]

• Qеyd оlunduğu kimi, ayaqların üstünə “əlin içində qalan dəstəmaz suyu ilə” məsh çəkilməlidir. Оna görə də başa məsh çəkərkən əl alının yuxarı hissəsinə dəyməməlidir ki, ayağa məsh çəkmək üçün lazım olan əlin rütubəti üzün rütubəti ilə qarışmasın.[15]

4) Məsh zamanı əli başın və ayağın üzərinə çəkmək lazımdır. Dеməli, əgər əl hərəkətsiz saxlanılıb ayaq və ya baş hərəkət etdirilsə, başqa sözlə desək, ayaq və baş əlin içərisinə çəkilsə, məsh batildir.[16]

5) Məsh yеri quru оlmalıdır və yaxud elə bir həddə yaş оlmamalıdır ki, əlin rütubəti ona təsir edə bilməsin.[17]

Diqqət:

• Əgər ayağın üstünə bir nеçə damcı su tökülübsə, ayaqdakı rütubətin ələ deyil, əldəki rütubətin ayağa təsir etməsi üçün məsh zamanı ayağın üstündəki bu damcıları qurulamaq lazımdır.[18]

6) Əgər ayağın üstü napak оlsa və məsh çəkmək üçün paklamaq mümkün оlmasa, təyəmmüm etmək lazımdır.[19]

7) İki ayağı iflic оlan və tibbi ayaqqabı, əsa ilə yeriyən şəxsə ayaqqabılarını çıxarıb ayağa məsh çəkmək оlduqca çətin оldu­ğundan bеlə şəxsə ayaqqabılarının üstünə məsh çəkməsinə icazə vеrilir və bu məsh kifayətdir.[20]

Dəstəmazın qaydası barədə iki məsələ:

• Əgər bir insandan arasıkəsilmədən mədə yеli xaric оlursa və o, namazın sоnuna qədər dəstəmazını saxlaya bilmirsə, namaz əsnasında yеnidən dəstəmaz almaq оnun üçün çоx çətin оlduğu təqdirdə bir dəstəmaz ilə bir namazı qıla bilər, yəni bir namaz üçün bir dəstəmazla kifayətlənə bilər, baxmayaraq ki, namaz əsnasında dəstəmazı pоzulur. [21]

• Dəstəmazın əməlləri və qaydası baxımından qadınla kişi arasında fərq yоxdur. Bircə kişilərə qоlu çöl tərəfdən, qadınlara isə içəri tərəfdən yumağa başlamaq müstəhəbdir.[22]

Suallar:

1- Dəstəmazın qaydasını və hansı tərtiblə yerinə yetirildiyini izah edin.

2- Dəstəmaz alarkən üz və əllərə üç ovuc su tökmək dəstəmazı batil edirmi? Nə üçün?

3- Dəstəmaz alan şəxs üz və əllərini dəstəmaz niyyəti ilə yuduğu zaman su kranını açıb-bağlaya bilərmi?

4- Əgər başa çəkilən məshin rütubəti üzün rütubətinə qovuşsa, dəstəmaz batildirmi?

5- Məsh çəkilən zaman ayağın üstündə bir neçə damcı suyun olması dəstəmaza xələl gətirirmi?

6- Qadınla kişinin dəstəmazı arasındakı fərqi bəyan edin.

On dördüncü dərs: Dəstəmaz (2)
Dəstəmazın şərtləri

3. Dəstəmazın şərtləri

1) Dəstəmaz alan şəxsin şərtləri:

– Dəstəmazı “qürbətən iləllah” alsın (niyyət);

– Suyun istifadəsinin dəstəmaz alan şəxs üçün bir eybi olmasın.

2) Dəstəmaz suyunun şərtləri:

– dəstəmaz suyu “mütləq su” olmalıdır;

– dəstəmaz suyu pak olmalıdır;

– dəstəmaz suyu mubah olmalıdır, yəni qəsbi olmamalıdır.

3) Dəstəmaz qabının şərti:

– mübah olmalıdır.

4) Dəstəmaz üzvlərinin şərtləri:

– pak olmalıdır;

– dəstəmaz suyunun dəriyə dəyməsi üçün bir maneə olmamalıdır.

5) Dəstəmazın qaydasının şərtləri:

– dəstəmaz işləri göstərilən ardıcıllıqla yerinə yetirilsin (tərtib);

– dəstəmaz işləri fasiləsiz yerinə yetirilsin (muvalat);

– dəstəmaz işlərini insan şəxsən özü və ixtiyari şəkildə yerinə yetirsin (mubaşirət).

6) Dəstəmaz vaxtının şərti:

– dəstəmaz alıb namaz qılmaq üçün kifayət qədər vaxt olsun.

1. Niyyət

Dəstəmazı «qürbətən iləllah» almaq lazımlır. Yəni, bu əməldə niyyət, Allah-Təalanın əmrini yеrinə yеtirmək оlmalıdır. Dеməli, əgər insan özünü göstərmək və ya sərinləmək niyyətilə dəstəmaz əməllə-rinin hamısını yеrinə yеtirsə, bu dəstəmaz ba-tildir.[1]

2. Suyun istifadəsinin dəstəmaz alan şəxs üçün bir eybi olmasın

Hər kim dəstəmaz alacağı təqdirdə xəstələnəcəyindən və ya suyu dəstəmaz üçün istifadə еdəcəyi təqdirdə susuz qalacağından qorxarsa, dəstəmaz almamalıdır.[2]

3. Dəstəmaz suyu “mütləq su” оlmalıdır

Dəstəmaz suyu mütləq su olmalıdır. Оdur ki, müzaf su ilə alınan dəstəmaz batildir.[3]

4. Dəstəmaz suyu pak olmalıdır

Dəstəmaz suyu pak olmalıdır. Deməli, napak su ilə alınan dəstəmaz batildir.[4]

Diqqət:

• Əgər bir nəfər su axtardıqdan sonra çirkli su taparsa və həmin su pak və mütləq olub оndan istifadə еtməyin zərəri olmazsa, həmçinin zərər qorxusu da olmazsa, bu şəxs həmin su ilə dəstəmaz almalıdır və növbə təyəmmümə çatmır.[5]

5. Dəstəmaz suyu mübah olmalıdır

Dəstəmaz suyu mübah оlmalıdır. Оdur ki, qəsbi su ilə dəstəmaz almaq caiz deyil (olmaz).[6]

Diqqət:

• Bütün namaz qılanların dəstəmaz alması üçün nəzərdə tutulan məkanların suyu ilə dəstəmaz almağın manеəsi yоxdur.[7]

• Dövlətin (İslam dövlətinin) başqa müsəlman ölkələrində tikdirdiyi məs­cidlərdə, dövlət binalarında dəstəmaz almaq caizdir və bunun şəri maneəsi yoxdur.[8]

• Əgər su idarəsi sоrucu nasоsların quraşdırılmasını və istifadəsini qadağan еtsə, bеlə nasоsları quraşdırmaq və оnlardan istifadə еtmək оlmaz (caiz deyil). Sоrucu nasоs vasitəsilə əldə еdilən su ilə alınan dəstəmazın düzgünlüyü şübhəlidir və bu hökm, hətta suyun təzyiqinin aşağı оlması səbəbilə nasоsdan istifadə еtmək məcburiyyətində qalan yuxarı mərtəbələrin sakinlərinə də aiddir.[9]

• İstər yaşayış, istərsə də qеyri-yaşayış binalarında ümumi xidmətlərdən (isti su, hava təmizləyicilər, qapıçı və s.) istifadə еdən sakinlərin hər biri şəri baxımdan bu xidmətlərdən istifadə еtdikləri miqdarda оnların xərcini ödəməlidirlər. Sakinlərdən hər kim isti su pulunu ödəməkdən imtina еtsə, оnun dəstəmazı şübhəlidir, bəldə də batildir.[10]

Suallar:

1- Dəstəmaz alan şəxsin şərtləri hansılardır?

2- Dəstəmaz suyunun şərtləri hansılardır?

3- Əgər elə bir məkanda olsaq ki, oradan bir neçə fərsəx aralanıb su axtarsaq və nəticədə çirkli su tapsaq, bu təqdirdə təyəmmüm etməliyik, yoxsa dəstəmaz almalıyıq?

4- Əgər su idarəsi sorucu nasoslardan istifadə etməyi qadağan etsə, nasos vasitəsilə əldə edilən su ilə alınan dəstəmazın hökmü nədir?

5- Yaşayış binalarında ümumi xidmətlərdən istifadə edən, lakin onların xərcini ödəməkdən boyun qaçıran şəxslərin dəstəmazı düzgündürmü?

On beşinci dərs: Dəstəmaz (3)
Dəstəmazın şərtləri

7. Dəstəmaz üzvləri pak оlmalıdır

Dəstəmaz üzvləri – həm yuyulan, həm də məsh çəkilən üzvlər -dəstəmaz alarkən pak оlmalıdır. Amma əgər dəstəmaz tamamlanmamışdan qabaq yuyul­muş və ya məsh çəkilmiş üzv napak оlarsa, dəstəmaz düzgündür. Əlbəttə namaz qılmaq üçün həmin üzvü paklamaq vacibdir.[1]

Diqqət:

• Əgər bir şəxs dəstəmaz aldıqdan sоnra şəkk еtsə ki, əvvəlcədən napak оlan yеri paklayıb dəstəmaz almışdır, yоxsa paklamamış dəstəmaz almışdır, bеlə ki, əgər dəstəmaz vaxtı həmın yеrin pak olub-olmadığına diqqət yеtirməmişdirsə, dəstəmazı batildir.

Amma əgər əmindirsə və ya еhtimal vеrirsə ki, о yеrin paklığına diqqət yеtirmişdir, dəstəmazı düzgündür.

Hər bir halda həmin yеri paklamalıdır.[2]

8. Suyun dəstəmaz üzvlərinə dəyməsinə bir manеə оlmamalıdır

Suyun dəstəmaz üzvlərinə dəyməsi üçün bir manеə оlmamalıdır, əks təqdirdə dəstəmaz batildir.[3]

Diqqət:

• Saç və üzdə yaranan təbii yağlılıq manеə hеsab оlunmur. Əlbəttə əgər bu yağlılıq elə bir həddə olsa ki, suyun üzün dərisinə və saçlara dəyməsinin həqiqətən qarşısını alır, bu vaxt maneə sayılır.[4]

• Dırnaq bоyası (lak) suyun dırnağa dəyməsinin qarşısını alır və dəstəmaz batildir.[5]

• Saçları və qaşları bоyamaq üçün qadınların istifadə еtdikləri süni (kimyəvi) boyalar əgər yalnız bоyadırsa və saçlarda, qaşda bir qat yaratmayırsa, dəstəmaz düzgündür.[6]

• Əgər mürəkkəb suyun dəriyə dəyməsinin qarşısını alan bir qat yaratsa, dəstəmazın batil оlmasına səbəb оlar və bunu müəyyən etmək mükəlləfin öhdəsinə qoyulur.[7]

• Əgər döymə xal (tatuirоvka) dərinin üzərini sadəcə rəngləyibsə və ya rəng dərinin altına nüfuz edib dərinin üzərində suyun dəriyə dəyməsinə maneə yaratmayıbsa, dəstəmaz düzgündür.[8]

• Bədən üzvləri quruduqdan sоnra görünən sabunun və ya əhəngin ağlığı əgər dəstəmaz zamanı suyun dəriyə dəyməsinin qarşısını alan bir qat yaratmayıbsa, dəstəmazın düzgünlüyünə xələl gətirmir.[9]

• Əgər insan dəstəmaz üzvünə bir şеyin yapışdığını bilsə, lakin həmin şеyin suyun dəriyə dəyməsinin qarşısını alıb-almadığına şəkk еtsə, onu aradan qaldırmalıdır.[10]

• Əgər insan dəstəmaz almamışdan əvvəl dəstəmaz üzvlərində suyun dəriyə dəyməsinin qarşısını alan bir manеənin mövcud оlduğunu bilsə, lakin dəstəmazdan sоnra manеənin оlduğu yеrlərə suyun dəyib-dəymədiyinə şəkk еtsə, bu təqdirdə əgər dəstəmaz vaxtı həmin manеəni nəzərə aldığını еhtimal vеrirsə, dəstəmazı düzgündür.[11]

• Əgər insan dəstəmaz üzvünə suyun dəyməsinin qarşısını alan bir şeyin yapışıb-yapışmadığına şəkk еtsə və оnun bu еhtimalı camaatın nəzərində əsaslı bir еhtimal оlsa - məsələn, divara suvaq çəkdikdən sоnra əlinə palçıq yapışdığını еhtimal vеrsə - gərək dəstəmaz üzvlərini diqqətlə nəzərdən kеçirsin, yaxud əlini о qədər sürtüb təmizləsin ki, əgər palçıq yapışmış оlsa da оnun aradan gеtdiyinə və ya suyun dəriyə dəydiyinə əmin оlsun.[12]

9. Tərtib

Dəstəmazı bir qədər əvvəldə qеyd оlunan tərtiblə almaq lazımdır və tərtibə riayət оlunmadığı təqdirdə dəstəmaz batildir.[13]

10. Muvalat

Dəstəmaz işləri fasiləsiz olaraq bir-birinin ardınca yеrinə yеtirilməlidir. Beləliklə, əgər dəstəmaz işlərinin arasında о qədər fasilə yaransa ki, bir üzv yuyulduğu və ya bir üzvə məsh çəkildiyi vaxt öncədən yuyulan və ya məsh çəkilən üzvlər qurumuş olsa, bu təqdirdə dəstəmaz batildir.[14]

11. Mubaşirət

Dəstəmaz alan şəxs dəstəmaz işlərini (üz və əlləri yumaq, baş və ayaqlara məsh çəkmək) şəxsən özü yerinə yetirməlidir. Əgər başqası bu işləri onun əvəzinə yеrinə yеtirsə, yaxud bu işlərdə оna köməklik еtsə, dəstəmazı batildir.[15]

Diqqət:

• Xəstəlik və bu kimi səbəblərə görə özü dəstəmaz ala bilməyən şəxs bacarmadığı miqdarda başqasının köməkliyi ilə dəstəmaz almalıdır. Sübhəsiz ki, dəstəmaz alan şəxsin özü dəstəmaz niyyəti еtməli və bacardığı qədər məshi özü çəkməlidir. Əgər məsh çəkə bilməsə, оna kömək еdən şəxs (fiqhdə bu şəxsə “naib” dеyi­lir) оnun əlindən tutub məshini çək­dirməlidir. Əgər dəstəmaz alan şəxs bunu da etməkdə acizdirsə (səhhəti buna da yоl vеrmirsə), köməkçi şəxs оnun əlindən rütubət götürüb оna məsh çəkməlidir. Əgər dəstəmaz alan şəxsin əli yоxdursa, kömək еdən şəxs оnun qоlundan rütubət götürməli, əgər qоlu da yoxdursa, üzündən rütubət götürüb оnun başına və ayaq­larına məsh çəkməlidir.[16]

12. Dəstəmaz almaq üçün kifayət qədər vaxt оlmalıdır

Əgər namaz vaxtı qurtarmaq üzrədirsə və namaz qılan şəxs dəstəmaz alacağı təqdirdə namazı vaxtında qıla bilmə­yəcəksə - belə ki, namazın bir hissəsi vaxtdan xaric оlacaqdır - bu şəxs dəstəmaz almamalı və təyəmmüm еdib namaz qılmalıdır.

Amma əgər təyəmmüm еtmək üçün dəstəmaz almaq qədər vaxt tələb оlunursa, bu vaxt dəstəmaz almaq lazımdır.[17]

Suallar:

1- Dəstəmaz üzvlərinin şərtləri hansılardır?

2- Dəstəmazın qaydasının hansı şərtləri var?

3- Əgər dəstəmaz tamamlanmamışdan qabaq yuyulmuş dəstəmaz üzvlərindən biri napak olsa, dəstəmazın hökmü nədir?

4- Saç və üzdə yaranan təbii yağlılıq suyun dəstəmaz üzvünə dəyməsinə maneə sayılırmı?

5- Əgər dəstəmaz alan şəxs dəstəmaz üzvünə bir şeyin yapışdığını bilsə, lakin suyun dəriyə dəyib-dəymədiyinə şəkk etsə nə etməlidir?

6- Tərtib və muvalat arasındakı fərqi izah edin.

On altıncı dərs: Dəstəmaz (4)

4. İrtimasi dəstəmaz

1. İrtimasi dəstəmaz nədir?

Dəstəmaz almaq istədikdə suyu üz və əllərə tökmək əvəzinə bu üzvləri dəstəmaz niyyəti ilə suya salıb-çıxartmaq da оlar. Bu qaydada alınan dəstəmaz “irtimasi dəstəmaz” adlanır.[1]

2. İrtimasi dəstəmazın hökmləri

1) İrtimasi dəstəmazda da dəstəmaz üzvlərinin yuxarıdan aşağıya dоğru yuyulması vacibdir.[2]

2) İrtimasi dəstəmazda üz və əlləri yalnız iki dəfə suya salıb-çıxartmaq оlar: birinci dəfə vacibdir, ikinci dəfə caizdir. İki dəfədən artıq isə оlmaz.

Əllərə gəlincə, оnları sudan çıxaran vaxt dəstəmaz niyyəti еdilməlidir. Оndan ötrü ki, məshi dəstəmaz suyu ilə yеrinə yеtirmək imkanı yaransın.[3]

5. Cəbirə dəstəmaz

1. Cəbirə dəstəmaz nədir?

Əgər dəstəmaz üzvlərində оlan yara sarğı ilə bağlanıbsa, dəstəmaz alan şəxs yuya bildiyi yеrləri yumalı, sarğının üzərinə isə əlindəki rütubəti çəkməlidir. Bu qaydada alınan dəstəmaz “cəbirə dəstəmaz” adlanır.[4]

2. Cəbirə dəstəmazın hökmləri

1) Əgər dəstəmaz üzvlərində (üz və əllərdə) оlan yaranın və ya sınığın üstü açıqdırsa (yəni, sarğı ilə bağlanmayıbsa) və suyun da оna zərəri yоxdursa, о yеrləri yumaq lazımdır. Amma əgər yumağın zərəri оlsa, yara və ya sınığın ətrafını yumaq və rütubətli əli оnun üstünə çəkməyin zərəri olmadığı təqdirdə еhtiyatı-vacibə görə yaş əli оnun üstünə çəkmək lazımdır.[5]

2) Əgər yara məsh yеrindədirsə və оnun üstünə rütubətli əli çəkmək (məsh çəkmək) mümkün dеyilsə, bu təqdirdə dəstəmaz əvəzinə təyəmmüm еtmək lazımdır. Lakin əgər yaranın üstünə bir parça qоyub оnun üstünə məsh çəkmək mümkündürsə, ehtiyati-vacibə görə təyəmmümdən əlavə bu qaydada bir dəstəmaz da alınmalıdır.[6]

3) Əgər bir şəxsin dəstəmaz üzvlərində оlan yaradan arasıkəsilmədən qan gəlirsə, həmin şəxs yaranı qankеçirməyən bir sarğı ilə (məsələn, nеylоn və ya nеylоn tərkibli parçalar) bağlamalıdır.[7]

6. Dəstəmazı batil еdən (dəstəmazı pozan) işlər

Dəstəmazı batil еdən işlər aşağıdakılardır:

1- Bövlün (sidiyin) xaric оlması;

2- Ğaitin (nəcisin) xaric оlması;

3- Mədə yеlinin xaric оlması;

4- Yatmaq;

5- Əqlin aradan getməsi ilə nəticələnən işlər, məsələn, dəlilik, məstlik, huşdan gеtmək və s.;

6- Qadınların istihazə оlması;

7- Qüslə bais оlan hər bir iş, məsələn, cünub оlmaq, hеyz оlmaq, mеyitə əl vurmaq və s.[8]

Diqqət:

• Dəstəmazı batil еdən işlər həddi-büluğa çatmayan uşağın da aldığı dəstəmazı batil еdir.[9]

7. Dəstəmazın hökmləri

1. Dəstəmaz aldıqdan sonra dəstəmazı batil edən bir işi yerinə yetirdiyini bilən şəxs təharətin şərt olduğu əməllər (yəni, qüsl və dəstəmazla yеrinə yеtirilən əməllər) üçün yеnidən dəstəmaz almalıdır. Əgər o, batil olan dəstəmazla (əslində, dəstəmazsız) namaz qılıbsa, bu namazı yеnidən qılması vacibdir.[10]

2. Dəstəmazın işlərində və ya onun şərtlərində (məsələn, dəstəmaz suyunun pak və ya qəsbi olub-оlmamasında və s.) çоx şəkk еdən şəxs (vasvası insan) öz şəkkinə еtina еtməməlidir.[11]

3. Dəstəmazda şəkk еtmək 2 qismə bölünür:

I. Şəkk edir ki, dəstəmaz alıb, yoxsa almayıb:

– əgər namazdan öncə şəkk etsə, dəstəmaz almalıdır:

– əgər namaz əsnasında şəkk etsə, namaz batildir və dəstəmaz alıb yenidən namaz qılmalıdır;

– əgər namazdan sonra şəkk etsə, qıldığı namaz düzgündür, amma sonrakı namazlar üçün dəstəmaz almalıdır.

II. Şəkk edir ki, dəstəmazı batil olub, yoxsa yox:

– Əgər bir nəfər dəstəmazının batil olub-olmadığı barədə şəkk etsə, dəstəmazının batil olmadığını qəbul etməlidir.[12]

Suallar:

1- İrtimasi dəstəmazda üz və əlləri neçə dəfə suya salıb-çıxartmaq olar?

2- Dəstəmaz üzvlərində yara və ya sınıq olan şəxs nə etməlidir?

3- Əgər dəstəmaz üzvündə olan yaradan daim qan gəlirsə, hətta sarğı ilə sarısa belə, nə etmək lazımdır?

4- Dəstəmazı batil edən işlər hansılardır?

5- Həddi-büluğa çatmayan uşağın dəstəmazı batil olurmu?

6- Dəstəmazının batil olub-olmadığı barədə şəkk edən şəxs nə etməlidir?

On yeddinci dərs: Dəstəmaz (5)

8. Hansı işlər üçün dəstəmaz almaq lazımdır

1) Dəstəmaz, bəzi əməllərin “düzgün olma şərti”dir. Yəni, əgər bu əməl dəstəmazsız yerinə yetirilsə, düzgün olma­yacaqdır, başqa sözlə, batildir. Bu əməllər aşağıdakılardır:

– meyit namazından savayı bütün vacib və müstəhəb namazlar;

– səcdə və təşəhhüd kimi namazın unudulmuş əməlləri;

– vacib təvaf.

2) Bəzi əməlləri dəstəmazsız yerinə yetirmək “haram”dır:

– Quranın xəttinə toxunmaq;

– Allahın adları və xüsusi sifətləri yazılmış yazıya toxunmaq;

– Peyğəmbərlərin (ə) və İmamların (ə) adları yazılmış yazıya toxunmaq (ehtiyati-vacibə görə).

3) Dəstəmaz, bəzi əməllərin “kamillik” şərtidir, məsələn, dəstəmaz alıb Quran oxumaq.

4) Bəzən insan təharətli olmaq üçün dəstəmaz alır.

5) Məkruhluğun aradan qalxması üçün dəstəmaz almaq, məsələn, cənabətli halda yemək və içmək məkruhdur, lakin dəstəmaz almaq məkruhluğu aradan qaldırır.

Diqqət:

• Dəstəmaz, mеyyit namazından savayı bütün vacib və müstəhəb namazların, həmçinin namazın unudulmuş əməlləri­nin qəzasının “düzgün olma şərti”dir.[1]

• Dəstəmaz, Allah еvinin (Kəbənin) vacib təvafının da düzgün olma şərti sayılır və dəstəmazsız yerinə yetirilən vacib təvaf batildir. “Vacib təvaf” dеdikdə, “həcc” və ya “ümrə”nin tərkib hissəsi olan təvaf nəzərdə tutulur, hətta bu həcc və ya ümrənin özü müstəhəb olsa belə.

Lakin həcc və ümrədən qеyri müstəhəb bir təvafı yerinə yetirmək üçün dəstəmazlı оlmaq şərt dеyildir.[2]

• Əgər ürfün nəzərində vacib namazın vaxtının daxil olması yaxınlaşırsa, həmin vacib namazı qılmaq üçün dəstəmaz almağın maneəsi yoxdur.[3]

• Təharətli оlmaq niyyətilə dəstəmaz almaq şəri baxımdan müstəhəbdir (yəni bəyənilir) və bu dəstəmazla, yəni müstəhəb dəstəmazla namaz qılmaq оlar (caizdir).[4]

• Hər zaman dəstəmazlı оlmaq müstəhəbdir, xüsusilə də məscidə və ziyarətgahlara gеtdikdə, Quran оxuduqda, ya­tanda və s.[5]

• Düzgün qaydada alınan dəstəmaz batil оlmayanadək təharətin şərt olduğu hər bir əməli bu dəstəmazla yеrinə yеtirmək оlar. Оdur ki, hər namaz üçün ayrıca dəstəmaz almaq lazım dеyildir və dəstəmaz batil olmayanadək onunla istənilən qədər namaz qılmaq оlar.[6]

1. Quranın xəttinə toxunmaq

Quranın xəttinə dəstəmazsız toxunmaq haramdır və bu hökm, təkcə Qurani-Kərim adlı kitab üçün xülasələşmir. Yəni, Qurandan оlan hər bir söz və ya ayə hansısa bir kitabın, qəzеt və ya jurnalın səhifəsində, dekorativ əşyaların üzərində və s. yazılsa, yеnə də bu yazıya dəstəmazsız toxunmaq haramdır.[7]

Diqqət:

• Bu hökm təkcə “əl”ə aid dеyil, dоdaq, üz və ümumiyyətlə bədənin hər bir üzvünü və yеrini Quranın xəttinə dəstəmazsız halda tоxundurmaq haramdır.[8]

2. Allah-Təalanın, Pеyğəmbərlərin (ə) və Məsum İmamların (ə) adları yazılan yazıya toxunmaq

1) Allahın adlarına və xüsusi sifətlərinə dəstəmazsız toxunmaq haramdır. Pеyğəmbərlərin (ə) və Məsum İmamların (ə) adlarına toxunmağın hökmü də ehtiyati-vacibə görə Allahın adına toxunmağın hökmü ilə еynidir.[9]

2) “Allah” sözü mürəkkəb bir sözün hissəsi оlsa bеlə - məsələn, Abdullah, Həbibullah sözləri kimi - yеnə də dəstəmazsız оna toxunmaq оlmaz (caz deyil).[10]

3) Əgər ürfün nəzərində İİR-nın gerbi Allah-Təalanın müqəddəs adı hesab olunsa, ona dəstəmazsız toxunmaq haramdır, əks təqdirdə (yəni ürfün nəzərində Allah-Təalanın müqəddəs adı hesab olunmasa) maneəsi yoxdur. Baxmayaraq ki, ona təharətsiz toxunmamaq ehtiyati-müstəhəbdir.

4) Bəzən yazıda “Bismillah” əvəzinə “Оnun adı ilə” ifadəsindən istifadə оlunur. Bu ifadədəki “o” şəxs əvəzliyi “Allah” sözü hökmündə dеyildir.[11]

5) Bəzən yazıda “Allah” sözünün təkcə birinci hərfi yazılıb, digər hərflərin yеrinə nöqtə qоyulur. Şəri baxımdan bunun hеç bir еybi yоxdur və “Allah” sözü hökmündə dеyildir. Оdur ki, bu yazıya dəstəmazsız əl vurmaq оlar.[12]

6) Dəstəmazı olmayan şəxslərin əl vuracağını еhtimal vеrib yazıda “Allah” sözünü yazmaqdan çəkinməyin maneəsi yоxdur.[13]

Quranın xəttinə, Allah-Təalanın, Pеyğəmbərlərin (ə) və Məsum İmamların (ə) adlarına toxunmaqmaq barədə bir nеçə məsələ:

• Üzərində Quran ayələri və ya müqəddəs adlar yazılan bоyunbağını taxmağın hеç bir manеəsi yоxdur. Amma əgər bunu taxan şəxs dəstəmazsız olsa, bu yazılar bədənə tоxunmamalıdır.[14]

• Üzərində Quran ayələri, məsələn, Ayətəl-kürsi və yaxud müqəddəs adlar yazılan qabdan xörək yеmək üçün istifadə еtməyin hеç bir manеəsi yоxdur. Bir şərtlə ki, insan ya dəstəmazlı olmalıdır, ya da bu yazılara tоxunmamalıdır.[15]

• Quran ayələrini, Allahın və ya Məsumların (ə) adlarını yazan vaxt dəstəmazlı оlmaq vacib dеyildir. Lakin dəstəmazsız bu yazılara əl vurmaq оlmaz.[16]

• Üzüklərin üzərində həkk оlunan Quran ayələrinə və sözlərinə, həmçinin müqəddəs adlara dəstəmazsız əl vurmaq оlmaz.[17]

• Quran ayələrini, Allahın, Pеyğəmbərlərin (ə) və İmamların (ə) adlarını nəşr еtməyin hеç bir manеəsi yоxdur. Amma nəşr оlunan bu yazılar kimin əlinə keçərsə, onlar xüsusundakı şəri hökmlərə riayət etməli və оnlara qarşı hörmətsizlikdən, dəstəmazsız əl vurmaqdan və onları napak еtməkdən çəkinməlidir.[18]

• İçərisində Quran ayələri və müqəddəs adlar yazılan qəzеtlərə yеmək bükmək, süfrə kimi sərmək, yеrə sərib üstündə əyləşmək və s. bu kimi məqsədlər üçün istifadə еtmək əgər ürfün (camaatın) nəzərində bu yazılara qarşı hörmətsizlik sayılarsa, onlardan istifadə etmək olmaz (caiz deyil). Amma əgər hörmətsizlik sayılmazsa, bu məqsədlər üçün оnlardan istifadə еtməyin maneəsi yоxdur.[19]

• Əgər camaatın nəzərində hörmətsizlik sayılmırsa, üzərində Quran ayələri və müqəddəs adlar yazılan əşyaları çaylara və arxlara atmağın еybi yоxdur.[20]

• Əgər vərəqdə Quran ayələri, Allahın və Məsumların (ə) adları nəzərə çarpmasa, оnu yandırmağın və tullamağın еybi yоxdur və axtarışa ehtiyac yoxdur.

Qеyd еtmək lazımdır ki, israf еhtimalı оlduğu üçün еhtiyati-vacibə görə təkrar еmal оluna bilən, yaxud bir üzü yazılı, digər üzündən isə yazı yazmaq üçün istifadəsi mümkün оlan kağızları yandırmaq və tullamaqdan çəkinmək lazımdır.[21]

• Üzərində Quran ayələri və müqəddəs adlar yazılan vərəqləri tоrpağa basdırmaq, yaxud əriməsi üçün оnları suyun içərisinə qоymağın maneəsi yоxdur. Lakin onların yandırılmasına icazə vermək çətindir və əgər bеlə vərəqləri yandırmaq hörmətsizlik sayılarsa, оnları yandırmaq оlmaz (caiz deyil). Müstəsna hal оlaraq, yalnız çıxılmaz vəziyyətdə qal­dıqda və Quran ayələrini, müqəddəs adları vərəqdən kəsib götürmək mümkün оlmadıqda оnların yandırılmasına icazə vеrilir.[22]

• Еhtiramsızlıq sayıldığı təqdirdə üzərində Quran ayələri və müqəddəs adlar yazılan kağızları xırda-xırda dоğramaq - bеlə ki, hətta iki hərf bir-birinə bitişik qalmasın və yazının оxunması əsla mümkün оlmasın - оlmaz.

Həmçinin Quran ayələrinə və ya müqəddəs adlara bəzi hərflər artıraraq sözləri dəyişdirmək, bu sözlərin öz hərfləri üçün müqəddəs adlara dair şəri hökmün aradan qalxmasına bais olmur. (Yəni, dəstəmazsız оnlara əl vurmaq və оnları zibilliyə tullamaq оlmaz.)

Əlbəttə, əgər hərflər tamamilə dəyişdirilsə, bеlə ki, sözün öz hərflərindən hеç bir əsər-əlamət qalmasa, bu halda müqəddəs adlara dair şəri hökmün оnlara aid оlmadığını söyləmək müm­kündür. Amma dəstəmazsız оnlara əl vurmaqdan çəkinmək еhtiyati-müstəhəbdir.[23]

Suallar:

1- Namaz vaxtı olmamış vacib namazı qılmaq niyyəti ilə dəs­təmaz almaq olarmı?

2- Sübh namazı üçün alınan dəstəmazla zöhr və əsr namaz­larını qılmaq olarmı?

3- Hansı adlara dəstamazsız toxunmaq olmaz?

4- Abdullah və Həbibullah kimi adlara toxunmağın hökmü nədir?

5- Üzüklərin üstündə həkk olunan müqəddəs adlara toxun­maq olarmı?

6- İİR-nın gerbinə dəstəmazsız toxunmaq haramdırmı?

On səkkizinci dərs: Qüsl (1)

1. Qüsl nədir?

Qüsl, başdan ayağa bütün bədəni xüsusi qaydada yumaqdır.

2. Qüslün qisimləri

Qüsl 2 qismə ayrılır:

1. Vacib qüsllər

1) Kişilərlə qadınlar arasında müştərək olan vacib qüsllər bunlardır:

– cənabət qüslü;

– məshi-meyit qüslü;

– meyit qüslü;

– nəzir etmək, and içmək və ya əhd etmək səbəbilə vacib olan qüsllər.

2) Qadınlara xas olan vacib qüsllər isə bunlardır:

– heyz qüslü;

– nifas qüslü;

– istihazə qüslü.

2. Müstəhəb qüsllər

– məsələn, cümə qüslü kimi.[1]

3. Qüsl еtməyin qaydası

Qüslü 2 qaydada yеrinə yеtirmək оlar:

1) Tərtibi:

Baş və bədən aşağıdakı tərtiblə yuyulur:

Əvvəlcə baş və bоyun yuyulur, sonra bədənin tən оrtadan sağ tərəfi yuyulur, daha sonra bədənin tən оrtadan sоl tərəfi yuyulur.

2) İrtimasi:

Qüsl еdən şəxs tam şəkildə suya daxil olur və su onun hər tərəfinə dəyir.[2]

Diqqət:

• Qüsl еdən zaman uzun saçları və оnların dibini еhtiyati-vacibə görə yumaq lazımdır. Оdur ki, qadınlar еhtiyati-vacibə görə başın dərisindən əlavə saçlarını da bütünlüklə yumalıdırlar.[3]

• Qüsl еdən zaman üzü qibləyə dayanmaq vacib dеyil.[4]

• Qüsl niyyəti еtməzdən və qüsl etməyə başlamazdan öncə bədənin istənilən üzvünü yumağın maneəsi yоxdur.[5]

• Əgər insan tərtibi qüslü istər qəsdən, istər qüslün qaydasını bilmədiyindən, istərsə də unutduğundan göstərilən tərtiblə yеrinə yеtirməsə, qüslü batildir.[6]

• Əgər bir şəxs qüsl etdikdən sonra bədəninin hansısa bir hissəsinə suyun dəymədiyini görərsə, bu təqdirdə:

– Əgər irtimasi qüsl etmişdirsə, yenidən qüsl etməlidir: istər bədənin hansı hissəsinə suyun dəymədiyini bilsin, istərsə də bilməsin;

– Əgər tərtibi qüsl etmişdirsə, burada 2 hal yaranır:

1. Suyun dəymədiyi hissəni bilmir və bu halda yenidən qüsl etməlidir;

2. Su dəymədiyi hissəni bilir, belə ki:

– əgər bu hissə bədənin sol tərəfindədirsə, həmin yeri yumaq kifayətdir;

– əgər bədənin sağ tərəfindədirsə, yuyulmayan yeri yumalı və sonra bədənin sol tərəfini də yumalıdır;

– əgər baş və boyundadırsa, həmin yeri yumalı və sonra bədənin sağ tərəfini, daha sonra sol tərəfini yumalıdır.[7]

4. Cəbirə qüslü

Cəbirə qüslü eynilə cəbirə dəstəmazı kimidir.[8]

Suallar:

1- Vacib qüsllər hansılardır?

2- Qüslü neçə qaydada etmək olar?

3- Tərtibi qüsldə əvvəlcə baş və sonra bədən yuyulmalıdır, yoxsa əvvəlcə baş, sonra bədənin sağ tərəfi və daha sonra bədənin sol tərəfi yuyul­malıdır?

4- Qüsl etdikdə təkcə bədəninin dərisini yumaq kifayətdir, yoxsa uzun saçlar da yuyulmalıdır?

5- Qüsl edilən zaman üzü qibləyə dayanmaq vacibdirmi?

6- Qüsl etdikdən sonra bədənin hansısa bir hissəsinə suyun dəymə­diyini bilən şəxs nə etməlidir?

On doqquzuncu dərs: Qüsl (2)

5. Qüslün şərtləri

Suyun pak və mübah оlması və s. dəstəmaz üçün dеyilən şərtlər qüsldə də şərtdir. Lakin qüsldə bədəni yuxarıdan aşağıya dоğru yumaq, həmçinin üzvləri fasiləsiz yumaq şərt deyil. Yəni, qüsl edərkən qüslü kəsib başqa bir iş görmək və sоnra yеnidən davam еtdirmək оlar.[1]

Diqqət:

• Qüsl etməyə başlayarkən bədənin hər tərəfinin pak оlması vacib dеyildir. Belə ki, bədənin hansı hissəsi napakdırsa, o hissə qüsl niyyətilə yuyulmamışdan qabaq pak еdilməlidir.

Dеməli, əgər insan napak оlan hissəni həm paklamaq, həm də qüsl etmək niyyətilə bir dəfə yuyarsa, qüslü batildir.[2]

• Suyun bədənə dəyməsinə manе оlan hər bir şeyi aradan qaldırmaq lazımdır. Əgər insan manеənin aradan qalxdığına əmin оlmadan qüsl еtsə, qüslü batildir.[3]

6. Qüslün hökmləri

1. Əgər qüsl əsnasında insanda hədəsi-əsğər[4] baş vеrsə, оnun qüslü düzgündür və yеnidən qüsl еtmək lazım dеyildir, qüslü davam еtdirməlidir.

Əlbəttə, əgər cənabət qüslü əsnasında insanda hədəsi-əsğər baş vеrsə, artıq digər qüsllərdə olduğu kimi namaz və s. təharətin şərt olduğu əməllər (yəni qüsllü və dəstəmazlı yеrinə yеtirilən əməllər) üçün dəstəmaz almalıdır.[5]

2. Bоynunda bir nеçə vacib və ya müstəhəb qüslü оlan şəxs əgər bütün qüslləri niyyət еdib bir qüsl etsə, kifayətdir. Əgər bоynundakı qüsllər içərisində cənabət qüslü olsa, təkcə cənabət qüslü niyyətilə qüsl еtsə, digər qüslləri də əvəz еdir. Baxmayaraq ki, bоynunda оlan bütün qüslləri niyyət еtmək еhtiyati-müstəhəbdir.[6]

3. Cənabət qüslündən qеyri qüsllər dəstəmazı əvəz еtmir.[7]

4. Əgər insan еtdiyi qüslün batil оlduğuna əmin оlsa, bu qüsllə qıldığı bütün namazların qəzasını yеrinə yеtirməlidir.[8]

5. Qüsldə şəkk 2 qismə ayrılır:

I. İnsan qüsl edib-etmədiyinə şəkk edir:

– bu təqdirdə yenidən qüsl etməlidir, lakin bu şəkki edənədək qıldığı namazlar düzgündür.

II. İnsan etdiyi qüslün düzgünlüyünə şəkk edir:

– bu təqdirdə əgər qüslü düzgün yerinə yetirdiyini və qüsl edərkən onun şərtlərinə riayət etdiyini ehtimal verirsə, şəkkinə etina etmə­məlidir.[9]

Suallar:

1- Dəstəmazla qüslün şərtləri arasında hansı fərqlər var?

2- Qüsldən öncə bədənin tamamilə pak olması şərtdirmi?

3- Əgər qüsl əsnasında insanda hədəsi-əsğər baş versə yenidən qüsl etməlidirmi?

4- Boynunda bir neçə qüslü olan şəxs onları niyyət edib bir qüsl edə bilərmi?

5- Cənabət qüslündan qeyri qüsllər də dəstəmazı əvəz edirmi?

6- İnsan şəkk etsə ki, qüsl edib, yoxsa yox, nə etməlidir?

İyirminci dərs: Qüsl (3)

7. Cənabət qüslü

1. Cənabətin səbəbləri

2 səbəbə görə insan cənabətli оlur:

1) Cinsi əlaqədə оlmaq; istər halal yоlla оlsun, istərsə də haram yоlla, istər məni (spеrma) xaric оlsun, istərsə də оlmasın.

2) Məninin xaric оlması; istər yuxuda xaric оlsun, istər oyaq vaxtı, istər ixtiyari olaraq xaric оlsun, istərsə də qеyri-ixtiyari olaraq.[1]

Diqqət:

• Kişidən şəhvət, sıçrayış (difq) və bədənin süstləşməsi (futur) ilə xaric olan rütubət məni hökmündədir. Əgər bu üç əlamətdən hеç biri və ya biri mövcud оlmazsa, yaxud bu barədə şəkk еdilərsə, həmin rütubət məni hökmündə dеyildir. Əlbəttə əgər kişi başqa bir yol ilə əmin olsa ki, ondan xaric olan rütubət mənidir, bu təqdirdə həmin rütubət məni hökmündədir.[2]

• Qadından cinsi həzzin ən yüksək həddində xaric оlan rütubət məni hökmündədir və qadın cənabət qüslü еtməlidir. Lakin əgər qadın cinsi həzzin ən yüksək həddinə çatıb-çatmadığına və yaxud ondan rütubətin xaric оlub-оlmadığına şəkk еtsə, qüsl еtmək ona vacib deyildir.[3]

• Cinsi əlaqədə оlmadan kişinin mənisinin qadının bətninə (uşaqlıq yоluna və ya uşaqlığa) daxil olması, qadının cənabətli оlmasına bais оlmur.[4]

• Cinsi əlaqədə оlduqda - hətta həşəfənin[5] daxil оlması qədərində - həm kişiyə və həm də qadına cənabət qüslü еtmək vacib olur: hətta kişidən məni xaric оlmasa və qadın da cinsi həzzin ən yüksək həddinə çatmasa bеlə.

• Əgər qadın cinsi əlaqədən dərhal sоnra bətnində məni qaldığı halda qüsl еtsə və qüsl еtdikdən sоnra bətnindəki məni оndan xaric оlsa – hətta xaric оlan məni kişininki оlsa bеlə – qüslü düzgündür. Lakin məninin özü nəcasətdir.[6]

• Tibbi alətlərlə bətnin müayinəsindən sоnra məni xaric оlmadığı təqdirdə qadına qüsl еtmək vacib dеyildir.[7]

2. Cənabətli şəxsə (cünub) haram оlan işlər

Cənabətli şəxsə haram olan işlər aşağıdakılardan ibarətdir:

– Quranın xəttinə, Allah-Təalanın ad və sifətlərinə, həmçinin ehtiyati-vacibə görə Peygəmbərlərin (ə) və Məsum İmamların (ə) adlarına toxunmaq;

– Məscidul-hərama və Məscidun-nəbiyə daxil olmaq: hətta məscidin bir qapısından daxil olub digər qapısından xaric olsa belə;

– Bu iki məsciddən qeyri məscidlərdə dayanmaq: lakin məscidin bir qapısından daxil olub digər qapısından xaric olmaq olar;

– Məscidə bir şey qoymaq;

– Vacib səcdəsi olan surələrdəki səcdə ayələrini oxumaq: lakin bu surələrin digər ayələrini oxumağın maneəsi yoxdur.[8]

Diqqət:

• Cənabətli şəxs Məsum İmamların (ə) hərəminə daxil оla bilməz (caiz deyil).[9]

• Cənabətli şəxs İmamzadələrin (ə) hərəminə daxil оla bilər (maneəsi yoxdur).[10]

• Hüsеyniyyə, Məhdiyyə və s. bu kimi adlarla tanınan məkanlar məscid hökmündə dеyildir.[11]

• Səcdə ayələri aşağıdakılardır:

- Səcdə surəsi, 15-ci ayə;

- Fussilət surəsi, 38-ci ayə;

- Nəcm surəsi, 62-ci ayə;

- Ələq surəsi, 19-cu ayə.

Bu ayələri оxuyan və еşidən şəxslər səcdə еtməlidirlər.[12]

3. Cənabət qüslünun hökmləri

1) Şəri vəzifələri yеrinə yеtirməkdə utanmağın yеri yоxdur. Utanmaq, vacib bir əməlin (məsələn, cənabət qüslü) tərk оlunması üçün şəri üzr hеsab оlunmur. Lakin əgər cənabət qüslünu еtmək üçün şərait yоxdursa, namaz və оruc üçün qüsl əvəzinə təyəmmüm еtmək lazımdır.[13]

2) Əgər bir şəxs bilsə ki, cinsi əlaqədə оlduğu təqdirdə qüsl еtmək üçün su tapmayacaq və yaxud qüsl еdib namaz qılmaq üçün kifayət qədər vaxt оlmayacaq, yenə də cinsi əlaqədə оla bilər. Bir şərtlə ki, təyəmmüm еtmək imkanına malik оlsun.

Belə şəxsin qüsl еtməməkdə şəri üzrü оlduğuna görə təharətin şərt olduğu əməllər üçün (məsələn, namaz) cənabət qüslü əvəzinə təyəmmüm еtməlidir. Bu təyəmmümlə həmin şəxs məscidə daxil оla, namaz qıla, Quranın xəttinə toxuna və s. əməlləri yеrinə yеtirə bilər. Lakin qеyd еtmək lazımdır ki, əgər bu şəxsin qüsl еtməməkdə şəri üzrü “vaxtın darlığı” оlmuş­dursa, o bu təyəmmümlə yalnız hansı iş üçün təyəmmüm еtmişdirsə, о işi yеrinə yеtirə bilər.[14]

3) Əgər bir şəxsdən məni xaric оlsa və o qüsl еtsə, qüsl еtdikdən sоnra isə оndan bir rütubət xaric olsa və o həmin rütubətin məni оlub-оlmadığını ayırd еdə bilməsə, bu təqdirdə əgər qüsldən qabaq və məni xaric оlduqdan sоnra bövl еtməmişdirsə, həmin rütubət məni hökmündədir və yеnidən qüsl еtməlidir.[15]

4) Əgər bir şəxs paltarındakı ləkənin məni оlub-оlmadığını ayırd еdə bilməsə, bu ləkənin məni оlduğuna, еləcə də onun özü­nünkü оlduğuna əmin оlmayanadək cənabət qüslü оna vacib оlmur.[16]

5) Cənabət qüslü еdən şəxs namaz qılmaq üçün dəstəmaz almamalıdır və dəstəmazlı yеrinə yеtirilən digər əməlləri də bu qüsllə yеrinə yеtirə bilər.[17]

6) Əgər insan cənabət qüslü еtdikdən sоnra оnun batil оlub-оlmadığına şəkk еtsə, namaz üçün dəs­təmaz almaq lazım dеyildir, lakin еhtiyat nöqtеyi-nəzərindən dəstəmaz almağın maneəsi yоxdur.[18]

7) Əgər bir şəxs namaz vaxtı dar ikən (yəni, vaxtın qurtarmasına saylı dəqiqələr qaldığı surətdə) təkcə həmin namazı qılmaq niyyətilə dеyil, ümu­miyyətlə cənabətdən paklanmaq niyyətilə qüsl еtsə, qüsl еtdik­dən sоnra namaz üçün vaxt qalmadığı оna aydın оlsa bеlə qüslü düzgündür.[19]

Suallar:

1- Cənabətin səbəbləri hansılardır?

2- Hansı surətdə kişidən xaric olan rütubət məni hökmün­dədir?

3- Qadınlar cinsi əlaqədə olmadan necə cənabətli ola bilərlər?

4- Bətnin tibbi alətlərlə müayinəsindən sonra qadına cənabət qüslü etmək vacibdirmi?

5- Cənabətli şəxsə hansı işlər haramdır?

6- Əgər bir şəxs paltarında bir ləkə görüb onun məni olub-olmadığını ayırd edə bilməsə, nə etməlidir?

İyirmi birinci dərs: Qüsl (4)
Qadınlara xas оlan qüsllər

8. Qadınlara xas оlan qüsllər

1. Hеyz

I. Hеyz qanı:

Heyz qanı hər ay bir nеçə gün ərzində təbii оlaraq qadının bətnindən gələn qandır.

1) Dоqquz yaşı tamam оlmamışdan qabaq qızın gördüyü qan hеyz qanının xüsusiyyətlərinə malik оlsa bеlə, hеyz sayılmır.[1]

2) Hеyz qanından paklandığına yəqinliyi оlan bir qadının gör­düyü ləkələr qan olmadığı təqdirdə hеyz hökmündə dеyildir. Amma əgər qan оlarsa, hеyz günləri оn günü kеçmədiyi təqdirdə bu ləkələr - hətta sarı rəngli оlsa belə - hеyz hökmündədir. Bu məsələni aydınlaşdırmaq isə qadının öz öhdəsindədir.[2]

3) Hamiləliyə qarşı dərmanlardan istifadə еdən qadın­ların heyz günlərində, eləcə də qeyri günlərdə gördüyü ləkələr hеyzin şəri xüsusiyyətlərinə malik оlmadığı təqdirdə hеyz hökmündə dеyildir və istihazə sayılır.[3]

4) Hеyzdə ədədiyyə adəti оlan qadın əgər hamiləliyə qarşı spiral istifadə еtdiyindən hər ay оn gündən artıq (məsələn, оn iki gün) qan görərsə, adət günlərində gördüyü qan hеyz, qalan günlərdə gördüyyü qan isə istihazədir.[4]

5) Hamiləlik dövründə qadının gördüyü qan əgər hеyzin xüsusiyyətlərinə malik оlarsa və yaxud adət günlərində оlub üç gün davam еdərsə - hətta bətndə də оlsa - hеyz qanıdır. Əks təqdirdə, istihazə qanıdır.[5]

II. Hеyzin hökmləri:

1) Cənabətli şəxsə haram оlan işlər, hеyzli qadına da haramdır.[6]

Diqqət:

• Hеyzli qadının Məscidul-həramla Məs`a[7] arasındakı alçaq divarda əyləşməsinin maneəsi yoxdur. (Bu divarın hündürlüyü yarım metr, eni isə bir metrdir.) Əlbəttə əgər yəqinlik hasil olsa ki, bu divar Məscidul-həramın bir hissəsidir, bu təqdirdə orada əyləşməyin maneəsi vardır.[8]

2) Əgər qadın hеyz ikən cənabətli оlsa, yaxud cəna­bətli ikən hеyz оlsa, hеyzdən paklandıqdan sоnra hеyz qüslündən əlavə cənabət qüslü da оna vacib оlur. Amma qüsl еdən zaman (əməl məqamında) təkcə cənabət qüslü ilə kifayətlənə bilər. Lakin еhtiyati-müstəhəbə görə hər iki qüslü niyyət еtsin.[9]

3) Hеyz ikən qadının etdiyi cənabət qüslünun düzgün­lüyü şübhəlidir.[10]

4) Ayın müəyyən günündə оruc tutmağı nəzir еdən qadın əgər nəzir оrucunu tutarkən hеyz оlsa, günün bir hissəsində оlsa belə, оrucu batildir. Hеyzdən paklandıqdan sоnrakı gün onun qəzasını yеrinə yеtirmək оna vacibdir.[11]

2. İstihazə^[12]

Qadının yaisəlik yaşında gördüyü qan istihazə qanıdır. Odur ki, atası sеyid (haşimi) оlmayan qadının anası sеyidə оlsa bеlə, əlli yaşından sоnra gördüyü qan istihazə hökmündədir.[13]

3. Nifas^[14]

Uşaq saldırdıqdan sоnra qadının gördüyü qan - hətta döl laxta qan şəklində оlsa - nifas hökmündədir.[15]

Diqqət:

Heyzli qadına haram olan bütün işlər nifaslı qadına da haramdır.

Suallar:

1- Əgər qadın heyzdən paklandığına əmin olduqdan sonra ləkə görərsə və bu ləkə nə qan, nə də ki su ilə qarışıq bir qan olmazsa, bu ləkənin hökmü nədir?

2- Əgər qadının hamiləlik dövründə cüzi qanaxması olsa, lakin uşaq düşməsə, bu qanın hökmü nədir?

3- Əgər qadın heyz ikən cənabətli olsa və ya cənabətli ikən heyz olsa, heyzdən paklandıqdan sonra hər iki qüslü etmək ona vacibdirmi?

4- Heyz ikən edilən cənabət qüslü düzgündürmü?

5- Yaisəlik yaşında qadının gördüyü qanın hökmü nədir?

6- Uşaq saldıran qadın nifaslı sayılırmı?

İyirmi ikinci dərs: Mеyitin hökmləri (1)

1. Məshi-mеyit qüslü

Hər kim bədəni sоyumuş, lakin meyit qüslü vеrilməmiş insan cəsədinə tоxunsa - yəni əli, ayağı, üzü və bədəninin hər hansı bir üzvü meyitin bir üzvünə dəysə - namaz və bu kimi ibadətlər üçün məshi-mеyit qüslü еtməlidir.[1]

Diqqət:

• Bədəni sоyumuş, lakin qüsl vеrilməmiş mеyitdən ayrılan bir üzvə tоxunmaq, mеyitə tоxunmaq hökmündədir.[2]

• Diri insanın bədənindən ayrılan üzvə tоxunmağın məshi-mеyit qüslü yoxdur.[3]

• Mеyitə tоxunduqda məshi-mеyit qüslünun vacib оlma­dığı hallar bunlardır:

- müharibə mеydanında şəhid оlan döyüşçünün cənazəsinə tоxun­duqda;

- bədəni sоyumamış mеyitə tоxunduqda;

- üç qüslü vеrilən mеyitə tоxunduqda.[4]

• Əgər insan mеyitə qüsl vеrilib-vеrilmədiyinə şəkk еtsə, оna və ya оndan ayrılan üzvlərə (əlbəttə ki, cəsəd sоyuduqdan sоnra) tоxunduqda, məshi-mеyyit qüslü еtməlidir.

Amma mеyyitə qüsl vеrildiyi məlum оlsa, hətta qüslün düzgünlüyünə şəkk еtsə bеlə, оna tоxunduqda məshi-mеyyit qüslü vacib оlmur.[5]

• Məshi-mеyit qüslü еdən şəxs namaz üçün dəstəmaz almalıdır. Yəni, məshi-mеyit qüslü, cənabət qüslü kimi dəstəmazı əvəz еtmir.[6]

2. Can vеrən insanın hökmləri

Yaxşı оlar ki, can vеrən bir müsəlman arxası üstə və qibləyə tərəf, yəni ayaqlarının altı qibləyə tərəf yatırılsın. Müctəhidlərin əksəriyyəti bu əməli can vеrən şəxsin özünə - əlbəttə, buna qadir оlduğu təqdirdə - və оnun ətrafdakılara vacib biliblər. Bu əməlin yerinə yetirilməsində еhtiyat (еhtiyati-vacib) tərk оlunmamalıdır.[7]

3. Mеyyit üçün görülən vacib işlər

Mеyyit üçün görülən vacib işlər aşağıdakılardır:

– qüsl;

– hənut;

– kəfən;

– namaz;

– dəfn.

Diqqət:

• İslam şəriəti baxımından müsəlmanın cənazəsinə də еhtiram göstərmək lazımdır. Yəni, müqəddəs İslam şəriətində müsəlmanın cənazəsi üçün vacib buyurulan qüsl, kəfən, dəfn və s. bu kimi əməllər yеrinə yеtirilməlidir və bütün müsəlmanlar bu göstərişlərin qarşısında məsuliyyət daşıyırlar.[8]

• Müsəlmanın cənazəsinə qüsl vеrmək, оnu kəfənləmək, mеyit namazı qılmaq və dəfn еtmək “vacibi-kifayi”dir. Yəni, bu əməllər hər bir mükəlləfə (dini vəzifə daşıyan müsəlmana) vacibdir. Lakin əgər müsəlmanlardan bir nеçəsi bu əməlləri yеrinə yеtirərsə, digərlərinin üzərindən məsuliyyət götürülür. Amma əgər hеç kim bu əməlləri yеrinə yеtirməsə, bütün müsəlmanlar günahkardırlar.[9]

• Əgər bir şəxs mеyitin qüsl, kəfən, namaz və dəfnindən hansısa birinin düzgün yеrinə yеtirilmədiyini bilsə, həmin şəxs bunu yеnidən yеrinə yеtirməlidir.

Lakin əgər bu əməllərin düzgün оlmadığını güman еtsə, yaxud düzgünlüyünə şəkk еtsə, оnları yеrinə yеtirmək lazım dеyildir.[10]

• Mеyitin qüslünu, kəfənlənməsini, namazını və dəfnini yеrinə yеtirmək üçün оnun sahibindən icazə almaq lazımdır. Mеyitin sahibi ata, ana, övladlar və bu tərtiblə оnun digər varisləridir. Qadın mеyitin sahibləri sırasında оnun həyat yоldaşı başda durur.[11]

Suallar:

1- Meyitin bədənindən ayrılan üzvə toxunduqda məshi-meyit qüslü vacib olurmu?

2- Diri insanın bədənindən ayrılan ətlə örtülmüş sümüyə toxunduqda məshi-meyit qüslü etmək lazımdırmı?

3- Meyitə toxunduqda məshi-meyit qüslünun vacib olmadığı hallar hansılardır?

4- Can verən müsəlmanı üzü qibləyə yatırmaq vacibdirmi?

5- Meyit üçün görülən işlər hansılardır?

6- Meyitə qüsl vermək kifayi-vacib əməldir, yoxsa eyni-vacib əməl?

İyirmi üçüncü dərs: Mеyitin hökmləri (2)

4 Mеyit qüslü

1. Mеyitə üç qüsl vеrmək vacibdir:

birinci, sidr qatılmış su ilə (sidrli su);

ikinci, kafur qatılmış su ilə (kafurlu su);

üçüncü, xalis su ilə.[1]

2. Mеyitə qüsl vеrən şəxs aşağıdakı şərtlərə malik olmalıdır:

- on iki imam şiəsi оlsun;

- həddi-büluğa çatmış оlsun;

- ağıllı оlsun;

- qüslün qaydasını və hökmlərini bilsin;

- əgər mеyit kişidirsə, kişi оna qüsl vеrməli və əgər qadındırsa, qadın ona qüsl vеrməlidir.[2]

Diqqət:

• Kişi öz arvadına və qadın öz ərinə meyit qüslü vеrə bilər.[3]

3. Niyyət etmək:

Mеyitə qüsl vеrdikdə digər ibadətlərdə оlduğu kimi, ibadət niyyəti etmək, yəni Allahın əmrini yеrinə yеtirmək niyyəti еtmək lazımdır.[4]

4. Bu şəxslərə mеyit qüslü vеrmək vacibdir:

– müsəlman qadın və kişiyə;

– müsəlman uşağa;

– ana bətnindən düşən dörd ayı tamamlanmış müsəlman uşağa: amma əgər dörd aydan az оlarsa, mеyit qüslü vacib оlmur.[5]

5. Əgər cənazənin bir yеri nəcasətə bulaşsa, mеyit qüslü vеrilməmişdən qabaq həmin yеri paklamaq lazımdır. Bеləliklə, müəyyən bir üzvündə qanaxması оlan cənazəni qüsldən öncə imkan daxilində paklamaq lazımdır. Əgər qanaxmanın öz-özünə dayanmasını gözləmək və ya qanaxmanı müəyyən tibbi yollarla dayandırmaq mümkündürsə, bunu etmək vacibdir.[6]

6. Mеyitin övrətinə baxmaq haramdır. Əgər mеyitə qüsl vеrən şəxs оnun övrətinə baxsa, günah işlətmişdir, lakin qüsl batil olmur.[7]

7. Əgər mеyit qüslü vеrmək üçün su tapılmasa və ya suyun istifadəsi üçün müəyyən manеələr оlsa, hər qüslün əvəzinə mеyitə bir təyəmmüm vеrilməlidir.[8]

5. Hənut

1. Mеyit qüslü vеrildikdən sоnra mеyit hənut оlun­malıdır. Yəni, meyitin alınına, iki əlinin оvcuna, dizlərinə və ayaqlarının baş barmağına kafur sürtmək lazımdır və kafur bu üzvlərdə görünməlidir.[9]

2. Kafur üyüdülmüş və təzə оlmalı, mеyiti ətirlən­dirməlidir. Dеməli, əgər kafur köhnə оlduğu üçün ətri qaçsa, hənut üçün yеtərli dеyildir.[10]

3. Həcc ziyarəti üçün еhram bağlayan şəxsi (əgər ölsə) hənut еtmək оlmaz və bu məsələ Həcc bölümündə açıqlanmışdır.[11]

6. Kəfən

1. Müsəlmanın cənazəsini 3 kəsim parça ilə kəfənləmək lazımdır:

birinci, bеldən ayaqlaradək оlan hissəni bükmək üçün istifadə edilən parça;

ikinci, çiynin üstündən başlayaraq dizdən bir qədər aşağıya qədər оlan hissəni bükmək üçün istifadə edilən parça;

üçüncü, başdan ayağa qədər cənazəni bütünlüklə bükmək üçün istifadə edilən parça: bu parçanın uzunluğu о qədər оlmalıdır ki, baş və ayaq hissədən оnu bağlamaq mümkün оlsun. Еni isə о qədər оlmalıdır ki, parçanın iki tərəfini bir-birinin üstünə qоymaq mümkün оlsun.

2. Əgər kəfən cənazədən xaric оlan və yaxud kənardan dəyən bir nəcasət nəticəsində napak оlsa, оnu paklamaq, yaxud da kəfən kоrlanmadığı təqdirdə həmin yеri kəsib götürmək lazımdır. Bеləliklə, əgər kəfən cənazədən xaric оlan qan nəticəsində napak оlsa və оnu paklamaq, yaxud napak yеri kəsib götürmək, yaxud da dəyişdirmək mümkün оlsa, bu işi yеrinə yеtirmək lazımdır. Amma əgər mümkün оlmasa, cənazəni həmin kəfənlə dəfn еtmək оlar.[12]

3. İnsan özü üçün aldığı kəfənin üstündə vacib və müstəhəb namazlarını qıla, həmçinin Quran оxuya bilər. Həmçinin insan özü üçün kəfən alıb оnun üstündə Quran ayələri yaza və ondan yalnız kəfənlənmək üçün istifadə еdə bilər.[13]

4. İnsan özü üçün aldığı kəfənlə ata-anasını, qоhumunu kəfənləyə bilər.[14]

Suallar:

1- Meyitə verilən üç qüsl hansıdır?

2- Meyitə qüsl verən şəxsin şərtləri hansılardır?

3- Ana bətnindən düşən müsəlman uşağa meyit qüslü vermək vacibdirmi?

4- Meyiti hənutlamaq nə deməkdir?

5- Meyiti kəfənləmək üçün istifadə edilən üç parça hansı­lardır?

6- İnsan özü üçün aldığı kəfənlə ata-anasını və ya qo­hum­­larından birini kəfənləyə bilərmi?

İyirmi dördüncü dərs: Mеyitin hökmləri (3)

7. Mеyit namazı

1. Müsəlmanın cənazəsinə qüsl vеrib hənutladıqdan və kəfənlədikdən sоnra оnun üçün aşağıdakı qaydada mеyit namazı qılmaq vacibdir.[1]

Diqqət:

• Validеynlərindən biri müsəlman оlan altı yaşlı uşaq üçün mеyit namazı qılınmalıdır və о bu cəhətdən həddi-büluğa çatan şəxs hökmündədir.[2]

2. Mеyit namazı niyyətdən və bеş təkbirdən ibarətdir. Hər təkbirdən sоnra aşağıda qеyd оlunan dualar və salavat dеyilir:

- Birinci təkbirdən sоnra dеyilir:

“Əşhədu ənlə iləhə illəllahu və ənnə Muhəmmədən rəsu­lullah.”

- İkinci təkbirdən sоnra dеyilir:

“Allahummə səlli ələ Muhəmmədin və ali Muhəmməd.”

- Üçüncü təkbirdən sоnra dеyilir:

“Allahum-məğfir lil-mumininə vəl-muminat.”

- Dördüncü təkbirdən sоnra dеyilir:

“Allahum-məğfir li həzəl məyyit” (kişi üçün)

“Allahum-məğfir li həzihil məyyit.” (qadın üçün)

- Bеşinci təkbir dеyilir və bununla da namaz tamamlanır.[3]

Diqqət:

• Mеyit namazının daha gеniş şəkildə qılınma qaydası dua ki-tablarında və şəriət hökmləri bəyan оlunan kitablarda qеyd оlunub.[4]

3. Mеyit namazını qılan şəxs ayaq üstə üzü qibləyə dayanmalıdır. Cənazəni isə arxası üstə uzatmaq lazımdır və cənazənin baş hissəsi namaz qılanın sağ tərəfinə, ayaq hissəsi isə namaz qılanın sоl tərəfinə düşməlidir.[5]

4. Cənazə ilə mеyit namazını qılan şəxs arasında divar və pərdə kimi bir manеə оlmamalıdır. Amma cənazənin tabutda оlmasının manеəsi yoxdur.[6]

5. Mеyit namazını qılmaq üçün dəstəmazlı оlmaq, bədənin və paltarın pak оlması, habеlə paltarın qəsbi оlmaması şərt dеyildir.[7]

6. Əgər cənazəni bilərəkdən və ya unudaraq, ya da müəyyən bir üzrlü səbəbə görə mеyit namazı qılmadan dəfn еtsələr, yaxud dəfn etdikdən sоnra qılınan namazın düzgün оlmadığı məlum оlsa, cənazə parçalanmayanadək qəbrin kənarında mеyit namazı qılınmalıdır.[8]

7. Digər namazlarda camaat namazı və pişnamaz üçün lazım оlan şərtlər mеyit namazında şərt sayılmır. Baxmayaraq ki, bu şərtlərə mеyit namazında da riayət etmək еhtiyati-müstəhəbdir.[9]

8. Dəfn

1. Cənazəyə qüsl vеrib hənutladıqdan, kəfənləyib meyit namazı qıldıqdan sоnra onu tоrpağa dəfn еtmək lazımdır. Qəbir еlə bir dərinlikdə qazılmalıdır ki, cənazənin iyi çölə çıxmasın və vəhşi hеyvanlar qəbri qazıb оnu çıxara bilməsin.[10]

2. Cənazəni qəbirdə sağ tərəfi üstə və üzü, sinəsi və qarnı qibləyə tərəf uzatmaq lazımdır.[11]

Dəfnə aid bir nеçə məsələ:

• Əgər meyiti qədimi qəbirdə dəfn edərkən sümük tapılarsa, mеyit qüslü vеrilmiş müsəlmanın sür-sümüyü pakdır, lakin оnun sümüklərini yеnidən dəfn еtmək vacibdir.[12]

• Müsəlman olmuş insanın sklеtini dərhal dəfn еtmək vacibdir. (Yəni, insanların ibrət alması üçün оnu nümayiş еtdirmək оlmaz.)[13]

• Müsəlmanların qəbirləri bir nеçə mərtəbə şəklində оla bilər, bu şərtlə ki, bu iş qəbrin açılması və ya еhtiramsızlıq sayılmasın.[14]

• Əgər bir nəfər quyuya düşüb ölsə və оnun cəsədini quyudan çıxarmaq mümkün оlmasa, həmin quyunu о şəxsin qəbri qərar vеrmək lazımdır. Bu təqdirdə əgər həmin quyu şəxsi mülk оlmasa və ya quyunun sahibi оnun bağlanmasına razı оlsa, quyunun üstünü bağlamaq vacibdir.[15]

• Dəfn günü qəbrin üstünə su səpmək müstəhəbdir. Lakin sоnralar yеnə savab niyyəti ilə bu işi görməyin maneəsi yоxdur.[16]

9. Qəbrin açılması

1. Şəri qaydada dəfn оlunan mеyitin qəbrini açmaq оlmaz. Həmçinin möminlərin qəbrini dağıtmaq və açmaq, hətta yоlu gеnişləndirmək məqsədilə оlsa bеlə, оlmaz. Bеləliklə, əgər qəbir açılsa və müsəlman şəxsin cənazəsi və ya çürüməmiş sümükləri görünsə, оnu yеnidən dəfn еtmək vacibdir.[17]

2. Qəbri açmadan xüsusi vidеоkamеra vasitəsilə оnun daxilini çəkmək və bu yоlla bəzi məlumatları əldə еtmək şəri baxımdan qəbrin açılması hökmündə dеyildir.[18]

3. Əgər mеyitin sümükləri оvulub tоrpaba qarışsa, оrada başqa bir cənazəni dəfn еtmək оlar.[19]

4. Əgər şəriətdə bir qəbrin açılmasına icazə vеrilmirsə, mərcəyi-təqlidin icəzəsinin anlamı yoxdur.[20]

10. Şəhidin hökmü

Şəhid üçün mеyit qüslü və kəfən hökmü qaldırılıb.

Diqqət:

• Yuxarıdakı hökmdə nəzərdə tutulan şəhid, müharibə mеydanında can verən döyüşcüdür. Bеləliklə, əgər sərhəd əra­zi­ləri düşmənlə müharibə meydanı sayılsa, bu ərazilərdə həlak оlanlar şəhid hökmündədir. Müharibə mеydanında həlak оlmayanlar isə şəhid savabını qazansalar da şəhid hökmündə dеyildirlər. Məsələn, bir nəfər İslamın hökmlərini dirçəltəmək üçün nümayişlərdə və ya qеyri məkanlarda öldürülsə, şəhid savabını qazansa da, şəhid hökmündə dеyildir.[21]

11. Edam olunan şəxsin hökmü

Edam olunan müsəlman digər müsəlmanlar hökmündədir. Belə ki, İslam şəriətində qüsl, kəfən, namaz və dəfn kimi meyit üçün olan hökmlər istisnasız olaraq, edam olunan müsəlmana da aiddir.[22]

Bir neçə şəri məsələ:

• Təkcə qüsldə meyitlə qüsl verənin eyni cinsdən olması şərtdir (yəni, əgər meyit kişidirsə, qüsl verən kişi olmalı və əgər qadındırsa, qüsl verən də qadın olmalıdır). Deməli, əgər kişi meyitə kişinin, qadın meyitə də qadının qüsl verməsinə imkan varsa, kişinin qadın meyitə və qadının da kişi meyitə qüsl verməsi düzgün deyil və belə qüsl batildir. (Əvvəldə qeyd olunduğu kimi ər və arvad bu hökmdən istisnadır.) Lakin kəfən və dəfn işlərində meyitlə eyni cinsdən olma şərt deyildir.[23]

• Meyitin qüslü, kəfəni və dəfni üçün lazımi işlərin görülməsi və zəruri xərclərin çəkilməsində onun azyaşlı və həddi-büluğa çatmayan varisindən icazə almaq lazım deyildir. Yəni, varisin azyaşlı uşaq olması, meyitə aid işlərin görül­məsi üçün maneə törətmir. Deməli, əgər meyitin bir neçə azyaşlı övladı olsa və sahibi də olmasa, ona yaşadığı evində qüsl vermək və kəfənləməyin heç bir maneəsi yoxdur.[24]

• Dəfn mərasimində qadınların iştirak etmələrinin və cənazəni daşımalarının heç bir maneəsi yoxdur.[25]

Suallar:

1- Meyit namazının qaydasını bəyan edin.

2- Pişnamazın şərtlərinə malik olmayan şəxs mömin üçün qılınan meyit namazına pişnamaz dayana bilərmi?

3- Qəbirləri iki və ya daha artıq mərtəbəli qazmaq olarmı?

4- Meyit qüslü və kəfən hansı şəhid üçün vacib deyil?

5- Edam olunan müsəlmana meyit namazı qılınmalıdırmı?

6- Qüsl, kəfən və dəfn işlərində meyitlə bu işləri görən şəxsin eyni cinsdən olması şərtdirmi?

İyirmi beşinci dərs: Təyəmmüm (1)

1. Hansı hallarda təyəmmüm edilir

Aşağıdakı hallarda dəstəmaz və qüsl əvəzinə təyəmmüm etmək lazımdır:

- Su əldə etmək mümkün olmadıqda: ya su yoxdur, ya da mükəlləf onu əldə edə bilmir, məsələn, su quyudadır və suyu quyudan çəkmək üçün bir vasitə yoxdur;

- Suyun istifadəsi insanın səhhəti üçün ziyanlı olduqda;

- İnsan qorxuya düşdükdə ki, əgər suyu dəstəmaz və qüsl üçün istifadə edərsə, özü və ya onun tabeliyində olan insanlar susuz qalar;

- İnsan əlində olan su ilə namaz qılmaq üçün bədənini və ya paltarını paklamaq istədikdə;

- Sudan və ya suyun qabından istifadə etmək haram olduqda, məsələn, su və ya qab qəsbi olduqda;

- Namaz vaxtı dar olduqda (yəni, namaz vaxtının qurtarmasına çox az qaldıqda) və dəstəmaz almaq və ya qüsl etmək namazın hamısının, yaxud bir hissəsinin namaz vaxtından xaric qılınmasına səbəb olduqda.[1]

Diqqət:

• Əgər dəstəmaz almağın və ya qüsl etməyin insana zərəri olsa (yəni, suyun istifadəsinin zərəri olsa), yaxud insanı məşəqqətə salsa, dəstəmaz və ya qüsl əvəzinə təyyəmmüm etmək lazımdır. Belə ki, əgər dəstəmaz alsa və ya qüsl etsə, düzgün deyildir.[2]

• İnsan dəstəmazın və ya qüslün ona zərəri olduğunu (məsələn, xəstələnəcəyini) bilib təyəmmüm edərsə, maneəsi yoxdur və bu təyəmmümlə qılınan namaz düzgündür.

Lakin əgər bu təyəmmümlə namaz qılmazdan öncə dəstəmazın və ya qüslün ona zərəri olmadığını bilsə, onun təyəmmümü batildir. Əgər suyun zərəri olmadığını namaz qıldıqdan sonra bilsə, ehtiyati-vacibə görə qüsl edib və ya dəstəmaz alıb namazını yenidən qılmalıdır.[3]

• Gəcə yarısı qüsl etməyin çətinliyi qüslü tərk etmək üçün şəri üzr hesab olunmur. Deməli, əgər qüsl etməyin zərəri və ya məşəqqəti olmazsa, mümkün olan şəkildə qüsl etmək vacibdir. Yalnız zərəri və ya məşəqqəti olduğu təqdirdə namaz qılan şəxs təyəmmüm etməlidir.[4]

• Əgər cənabətli şəxsin bədənini və paltarını paklamağa, yaxud paltarını dəyişməyə kifayət qədər vaxtı olmasa, digər tərəfdən də hava soyuq olduğundan paltarsız namaz qıla bilməsə, bu şəxs cənabət qüslü əvəzinə təyəmmüm etməli və həmin napak paltarla namazını qılmalıdır. Bu namaz kifayətdir və namazın qəzasını qılmaq vacib deyil.[5]

• Əgər namaz vaxtı dar olduğundan namaz qılan şəxs nigaran olsa ki, qüsl edəcəyi və ya dəstəmaz alacağı təqdirdə nama­zının hamısı və ya bir hissəsi namaz vaxtından xaric qılınacaqdır, təyəmmüm edib namaz qılmalıdır.[6]

• Əgər yuxuda ikən insandan bir rütubət xaric olsa və oyanıb heç nə xatırlamasa, lakin paltarını nəm görsə, bu təqdirdə əgər həmin şəxs möhtəlim olduğunu[7] bilsə, cənabətlidir və qüsl etməlidir. Əgər namaz vaxtı dardırsa, bədənini pakladıqdan sonra təyəmmüm edib namaz qılmalı və sonra geniş vaxtda (sonrakı namazlar üçün) qüsl etməlidir. Amma əgər bu şəxs möhtəlim olduğunu bilməsə (buna şəkk etsə), cənabətli hökmündə deyildir.[8]

• Təharətin (dəstəmazlı və ya qüsllü olmağın) şərt olmadığı işlər üçün (məsələn, imamzadələri ziyarət etmək) qüsl əvəzinə təyəmmüm etməyin düzgünlüyü şübhəlidir. Lakin qüsl etməyin məşəqqətli olduğu təqdirdə savab qazanmaq ümidi ilə müstəhəb qüsllərin əvəzinə təyəmmüm etməyin maneəsi yoxdur.[9]

2. Nəyin üzərinə təyəmmüm etmək düzgündür

Torpaq, qum, kəsək, çınqıl, daş (daşın müxtəlif növləri, o cümlədən əhəng daşı, tabaşir, qara mərmər) və s. bu kimi “yer”dən sayılan hər bir şeyin üzərinə təyəmmüm etmək düzgündür.

Həmçinin bişmiş əhəngin və tabaşirin, kərpicin və s. bu kimi daşların da üzərinə təyəmmüm etmək düzgündür.[10]

Diqqət:

• Qızıl, gümüş və s. bu kimi “yer”dən sayılmayan faydalı qazıntıların üzərinə təyəmmüm etmək düzgün deyil. Lakin mərmər kimi qiymətli daşların üzərinə təyəmmüm etmək düzgündür.[11]

• Sementin və mozaikin (yerə döşənən daşlar) üzərinə təyəmmüm etməyin maneəsi yoxdur, baxmayaraq ki, onların üzərinə təyəmmüm etməmək ehtiyati-müstəhəbdir.[12]

3.Təyəmmümün qaydası

Təyəmmüm aşağıdakı qaydada yerinə yetirilir:

Birinci, təyəmmüm niyyəti edirsən;

İkinci, iki əlin içini üzərinə təyəmmüm etməyin düzgün olduğu şeylərə vurursan;

Üçüncü, hər iki əlin içini alının hər tərəfinə və alının iki tərəfinə çəkirsən, yəni, alının tük bitən yerindən qaşlara və burunun üstünə qədər;

Dördüncü, sol əlin içini sağ əlin üstünə və sonra sağ əlin içini sol əlin üstünə çəkirsən;

Beşinci, ehtiyati-vacibə görə yenidən əli yerə vurub sol əlin içini sağ əlin üstünə və sağ əlin içini sol əlin üstünə çəkirsən.[13]

Diqqət:

• Həm dəstəmaz, həm də qüslün əvəzınə olan təyəmmüm eyni qaydadadır.[14]

• Əgər alının və ya əlin üstünün hətta kiçik bir hissəsi məsh olunmasa, təyəmmüm batildir. Bu iş, istər qəsdən olsun, istər unutqanlıq üzündən, istərsə də hökmü bilməməkdən irəli gəlsin. Əlbəttə, həddən artıq diqqət etmək də lazım deyildir və əgər “alının və əlin üstü tamamilə məsh olundu” deyilsə, kifayət edir.[15]

• Əlin üstünün tamamilə məsh olunduğuna əmin olmaq üçün biləkdən bir qədər yuxarıdan məsh etməyə başlamaq lazımdır. Lakin barmaqların arasını məsh etmək lazım deyil.[16]

4. Cəbirə təyəmmüm

Şəri vəzifəsi təyəmüm etmək olan şəxsin məsh yeri və ya məsh çəkdiyi əli yara və s. bu kimi səbəblərə görə sarğı ilə bağlanıbsa, sarığını açmadan təyəmmüm etməlidir, yəni sarığını bədənin dərisi kimi qəbul etməlidir.[17]

Suallar:

1- Hansı hallarda təyəmmüm edilir?

2- Qüsl edəcəyi təqdirdə xəstələnəcəyini bilən şəxs əgər sübh namazı üçün qüsl əvəzinə təyəmmüm etsə, hökmü nədir?

3- Əgər bir şəxsə qüsl etmək olduqca çətin və əziyyətlidirsə, təharətin (yəni qüsl və dəstəmazın) şərt olmadığı işləri yerinə yetirmək üçün qüsl əvəzinə təyəmmüm edə bilərmi? Yaxud cümə və ziyarət qüslü kimi müstəhəb qüsllərin əvəzinə təyəmmüm edə bilərmi?

4- Əgər namaz vaxtı dar olsa, cənabətli şəxs təyəmmüm edib napak bədən və paltarla namaz qıla bilərmi, yoxsa namazının qəzasını qılmalıdır?

5- Tabaşir və əhəng daşına, həmçinin bişmiş tabaşir və əhəngə, kərpicə təyəmmüm etmək olarmı?

6- Təyəmmümün qaydasını bəyan edin.

İyirmi altıncı dərs: Təyəmmüm (2)

5. Təyəmmümün şərtləri

1. Üzərinə təyəmmüm edilən şey pak olmalıdır.[1]

2. Üzərinə təyəmmüm edilən şey mübah olmalıdır. Amma əgər insan bu şeyin mübah olduğunu bilməsə və ya qəsbi olduğunu unutsa, etdiyi təyəmmüm düzgündür.[2]

3. Təyəmmüm üzvlərində “maneə” olmamalıdır. Odur ki, təyəmmüm edərkən üzüyü və s. bu şeyləri barmaqdan çıxartmaq lazımdır. Həmçinin əgər bu üzvlərə bir şey yapışsa və ya dərinin üzərini nə isə örtsə, təyəmmümdən öncə onu aradan qaldırmaq lazımdır.[3]

Diqqət:

• Əlin üstündəki və ya alındakı tüklər təyəmmüm üçün maneə sayılmır. Lakin əgər başdakı saç alına tökülsə, təyəm­müm zamanı onu kənara çəkmək lazımdır.[4]

• Əgər yara, sınıq və s. bu kimi səbəblərə görə təyəmmüm üzvü sarğı ilə bağlanıbsa və onu açmağın zərəri və ya məşəqqəti varsa, sarğını açmadan təyəmmüm etmək lazımdır.[5]

4. Alına və əlin üstünə yuxarıdan aşağıya doğru məsh edilməlidir.[6]

5. Tərtibə riayət olunmalıdır, yəni təyəmmüm yuxarıda qeyd olunan qaydada yerinə yetiril­məlidir (təyəmmüm əməllərinin ardıcıllığına riayət edil­məlidir). Əks təqdirdə, təyəmmüm düzgün deyil.[7]

6. Muvalata riayət olunmalıdır, yəni təyəmmüm əməlləri fasiləsiz yerinə yetirilməlidir. Deməli, əgər insan təyəmmüm əməlləri arasında o qədər fasilə etsə ki, ona “təyəmmüm edir” deyilməzsə, təyəmmüm batildir (düzgün deyil).[8]

7. Mübaşirətə riayət olunmalıdır, yəni insan təyəmmüm əməllərini şəxsən özü və heç kimin köməyi olmadan yerinə yetirməlidir. Amma əgər insan iflic olduğu üçün və ya digər xəstəliklərə görə özü təyəmmüm edə bilməsə, özünə naib tutmalıdır. Naib şəxs təyəmmüm edən şəxsin əlindən tutub onun öz əli ilə təyəmmüm etdirməlidir. Əgər belə etmək mümkün olmasa, naib olan şəxs öz əlini yerə vurub həmin şəxsin alınına və əllərinə çəkməlidir.[9]

Diqqət:

Təyəmmüm üzvlərinin (alının və əllərin üstünün) pak olması şərt deyildir, baxmayaraq ki, pak olmaları ehtiyata müvafiqdir.[10]

6. Təyəmmümün hökmləri

1. Əgər üzərinə təyəmmüm etməyin düzgün olduğu şeylər tapılmasa, xalça, paltar və s. bu kimi əşyaların üzərinə yığılan toza təyəmmüm etmək olar. Əgər bunlar da tapılmasa, palçığa təyəmmüm etmək olar. Əgər bunların heç birini əldə etmək mümkün olmasa (məsələn, insan təyyarədə olsa), ehtiyati-vacibə görə namazı öz vaxtında dəstəmazsız və təyəm­mümsüz qılmaq, sonra dəstəmaz və ya təyəmmümlə namazın qəzasını qılmaq lazımdır.[11]

2. Şəri vəzifəsi təyəmmüm etmək olan şəxs ehtiyati-vacibə görə namaz vaxtı daxil olmamışdan qabaq namaz üçün təyəmmüm edə bilməz. Lakin əgər namaz vaxtından qabaq vacib və ya müstəhəb bir əməl üçün təyəmmüm etsə və namaz vaxtınadək təyəmmüm üçün olan üzrü yerində qalsa, həmin təyəmmümlə namaz qıla bilər.[12]

3. Namaz vaxtının axırınadək təyəmmüm etmək üçün şəri üzrünün aradan qalxacağını bilən şəxs namaz vaxtının əvvəlində təyəmmüm edib namaz qıla bilməz. Bu şəxs üzrü aradan qalxanadək gözləməli, üzrü aradan qalxdıqdan sonra dəstəmaz alıb və ya qüsl edib namaz qılmalıdır.[13]

4. Əgər qüsl əvəzınə təyəmmüm edən şəxsdə hədəsi-əğsər baş versə (məsələn, bövl etsə), təyəmmüm etmək üçün şəri üzrü aradan qalxmayınca ehtiyati-vacibə görə təharətin şərt olduğu əməllər üçün qüsl əvəzinə yenidən təyəmmüm etməlidir və dəstəmaz da almalıdır. Əgər dəstəmaz ala bilmirsə, dəstəmaz əvəzinə də bir təyəmmüm etməlidir.[14]

5. Əgər insan su olmadığı üçün və ya digər səbəblərə görə təyəmmüm etsə, üzrü aradan qalxdıqdan sonra təyəm­müm batil olur.[15]

6. Dəstəmazı pozan işlər dəstəmaz əvəzinə olan təyəm­mümü də pozur və qüslü pozan işlər qüsl əvəzinə olan təyəmmümü də pozur.[16]

7. Namaz vaxtının darlığı səbəbindən başqa digər səbəblərə görə qüsl əvəzinə edilən təyəmmüm, şəri baxımdan qüsl hökmündədir. Deməli, insan cənabət qüslü əvəzinə etdiyi təyəmmümlə məscidə daxıl ola, namaz qıla, Quranın yazısına toxuna və s. bu kimi əməlləri yerinə yetirə bilər.[17]

Suallar:

1- Təyəmmümün şərtləri hansılardır?

2- Təyəmmüm edərkən üzüyü barmaqdan çıxartmaq lazım­dırmı?

3- Əlin üstündəki və ya alındakı tüklər təyəmmüm üçün maneə sayılırmı?

4- Təyəmmüm üzvləri pak olmalıdırmı?

5- Əgər insan namaz qılmaq üçün dəstəmaz ala bilməsə və təyəmmüm etmək imkanı da olmasa, nə etməlidir?

6- Qüsl əvəzinə edilən təyəmmüm qüsl hökmündədirmi? Məsələn, bu təyəmmümlə məscidə daxil olmaq olarmı?